ચહેરાના લકવા (Bell’s Palsy) માટે ચહેરાના સ્નાયુઓની ખાસ કસરતો.
🎭 ચહેરાના લકવા (Bell’s Palsy) માટે સ્નાયુઓની ખાસ કસરતો અને ફિઝિયોથેરાપી
ચહેરાના એક ભાગમાં અચાનક નબળાઈ આવવી અથવા તે ભાગ લટકી જવો, તેને તબીબી ભાષામાં ‘બેલ્સ પાલ્સી’ (Bell’s Palsy) કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે ચહેરાના સ્નાયુઓનું નિયંત્રણ કરતી સાતમી ચેતા (7th Cranial Nerve) માં સોજો આવે અથવા તે દબાય.
ઘણા લોકો ચહેરાના લકવાને જોઈને ગભરાઈ જાય છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે લેવાયેલી દવાઓ અને ફિઝિયોથેરાપી કસરતો દ્વારા ૯૦% કિસ્સાઓમાં ચહેરો ફરીથી સામાન્ય થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે ચહેરાના સ્નાયુઓને ફરી સક્રિય કરવાની ખાસ કસરતો વિશે વિગતવાર જાણીશું.
૧. બેલ્સ પાલ્સીના મુખ્ય લક્ષણો
કસરત શરૂ કરતા પહેલા લક્ષણોને ઓળખવા જરૂરી છે:
- એક બાજુની આંખ સંપૂર્ણ બંધ ન થવી.
- હસતી વખતે મોઢું એક તરફ ખેંચાઈ જવું.
- કોગળા કરતી વખતે કે પાણી પીતી વખતે પાણી મોઢાની બહાર નીકળી જવું.
- સ્વાદ પારખવામાં મુશ્કેલી થવી.
૨. કસરત શરૂ કરતા પહેલાની તૈયારી
- કસરત હંમેશા અરીસાની સામે બેસીને કરવી જોઈએ, જેથી તમે જોઈ શકો કે સ્નાયુઓ કેટલી હિલચાલ કરે છે.
- જો કોઈ સ્નાયુ બિલકુલ ન હલતો હોય, તો તમારા હાથની આંગળીઓનો ઉપયોગ કરીને તે હિલચાલ કરવામાં મદદ કરો (Assisted Exercise).
- દરેક કસરત ૫ થી ૧૦ વાર કરવી અને દિવસમાં ૨-૩ વાર પુનરાવર્તન કરવું.
૩. ચહેરાના સ્નાયુઓની ખાસ કસરતો
કસરતોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: કપાળ, આંખ અને મોઢું.
A. કપાળ અને ભમરની કસરતો
૧. આશ્ચર્ય ચકિત થવું: તમારી ભમરને શક્ય તેટલી ઉપર ચઢાવો (જાણે તમે આશ્ચર્ય પામ્યા હોવ). જો એક બાજુની ભમર ઉપર ન જાય, તો આંગળીથી તેને ઉપર કરવામાં મદદ કરો. ૨. ગુસ્સો કરવો: બંને ભમરને વચ્ચે ભેગી કરો અને કપાળ પર કરચલીઓ પાડવાનો પ્રયત્ન કરો.
B. આંખની કસરતો
૧. આંખ મીંચવી: ધીમેથી આંખો બંધ કરવાનો પ્રયત્ન કરો. જો આંખ પૂરી બંધ ન થતી હોય, તો આંગળીથી પોપચાં નીચે લાવો. (નોંધ: આંખ ખુલ્લી રહેતી હોય તો રાત્રે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ આઈ-પેચ લગાવો). ૨. આંખ જોરથી ભીંસવી: બંને આંખોને જોરથી બંધ કરો અને પછી ધીમેથી ખોલો.
C. નાક અને ગાલની કસરતો
૧. નાક સંકોચવું: નાક પર કરચલીઓ પાડવાનો પ્રયત્ન કરો (જાણે કોઈ ખરાબ ગંધ આવતી હોય). ૨. ગાલ ફુલાવવા: મોઢામાં હવા ભરો અને હોઠ બંધ રાખો. હવાને એક ગાલમાંથી બીજા ગાલમાં ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરો.
D. મોઢા અને હોઠની કસરતો
૧. સ્મિત કરવું (Smiling): હોઠ બંધ રાખીને હસો, ત્યારબાદ દાંત દેખાય તે રીતે પહોળું હસો. ૨. સીટી વગાડવી: હોઠને બહારની તરફ કાઢીને ‘O’ આકાર બનાવો અને સીટી વગાડવાનો પ્રયત્ન કરો. ૩. ચમચીની કસરત: મોઢામાં આઈસ્ક્રીમની લાકડી કે ચમચી રાખી હોઠ વડે તેને પકડી રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.
૪. ફિઝિયોથેરાપીમાં અન્ય સારવાર
કસરત સિવાય ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ અપનાવે છે:
- Electrical Stimulation (EMS): નબળા સ્નાયુઓને હળવો ઇલેક્ટ્રિક કરંટ આપીને તેમને સંકોચવામાં મદદ કરવામાં આવે છે.
- Massage: ચહેરા પર નીચેથી ઉપરની તરફ (Upward direction) હળવા હાથે માલિશ કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે.
- Taping: સ્નાયુઓને ટેકો આપવા માટે ખાસ ટેપનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
૫. ઘરે રાખવાની ખાસ સાવચેતીઓ
૧. આંખનું રક્ષણ: આંખ બંધ ન થતી હોવાથી ધૂળ-કચરો જવાની શક્યતા રહે છે. બહાર નીકળતી વખતે ચશ્મા પહેરો. ૨. ગરમ શેક: કાનની પાછળ કે જડબાના ભાગે હળવો ગરમ શેક કરવાથી દુખાવો ઓછો થાય છે. ૩. ચ્યુઇંગ ગમ: અસરગ્રસ્ત બાજુથી બબલગમ ચાવવાની પ્રેક્ટિસ કરો, તે કુદરતી કસરત છે.
નિષ્કર્ષ
બેલ્સ પાલ્સીમાં રિકવરીનો સમય દરેક દર્દી માટે અલગ હોય છે. કેટલાકને ૧૫ દિવસમાં તો કેટલાકને ૩ મહિનામાં સુધારો જણાય છે. ચાવી છે—ધીરજ અને નિયમિતતા. કસરત કરવામાં આળસ ન કરો અને હકારાત્મક રહો.
