પગમાં સળિયો કે પ્લેટ (Implant) નાખ્યા પછી વજન આપીને ચાલવાનું ક્યારે શરૂ કરવું?
પગના હાડકામાં ગંભીર ફ્રેક્ચર થાય ત્યારે તેને સ્થિર કરવા માટે ઓપરેશન દ્વારા સળિયો (Intramedullary Nail) અથવા પ્લેટ અને સ્ક્રૂ (ORIF – Plate & Screws) નાખવામાં આવે છે. ઓપરેશન સફળ થયા પછી દર્દીના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ હોય છે કે, “હું આ પગ પર વજન આપીને ક્યારે ચાલી શકીશ?”
વજન આપીને ચાલવું એ માત્ર હિંમતની વાત નથી, પણ તે હાડકાની રૂઝ અને ઇમ્પ્લાન્ટની મજબૂતી પર આધારિત એક વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે. આ લેખમાં આપણે ફિઝિયોથેરાપી અને ઓર્થોપેડિક દ્રષ્ટિકોણથી વજન આપવાના તબક્કાઓ વિશે જાણીશું.
૧. વજન આપવાનો સમય શેના પર આધાર રાખે છે?
દરેક દર્દી માટે વજન આપવાનો સમય અલગ-અલગ હોઈ શકે છે, જે નીચેના પરિબળો પર નિર્ભર છે:
- ફ્રેક્ચરનો પ્રકાર: જો હાડકું સીધું તૂટ્યું હોય તો જલ્દી વજન આપી શકાય, પણ જો તેના ટુકડા થઈ ગયા હોય (Comminuted), તો વધુ સમય લાગે છે.
- ઇમ્પ્લાન્ટનો પ્રકાર: સળિયો (Nail) હાડકાની અંદર હોય છે જે વધુ ભાર ઝીલી શકે છે, જ્યારે પ્લેટ હાડકાની સપાટી પર હોય છે જેને વધુ સુરક્ષાની જરૂર હોય છે.
- ઉંમર અને પોષણ: યુવાન દર્દીઓમાં હાડકું જલ્દી જોડાય છે, જ્યારે વૃદ્ધોમાં સમય લાગે છે.
- એક્સ-રે રિપોર્ટ: ડોક્ટર એક્સ-રેમાં ‘કેલસ’ (નવું હાડકું બનવાની પ્રક્રિયા) જોઈને નક્કી કરે છે.
૨. વજન આપવાના ૪ મુખ્ય તબક્કા (Weight Bearing Stages)
ફિઝિયોથેરાપીમાં વજન આપવાની પ્રક્રિયાને ચાર તબક્કામાં વહેંચવામાં આવે છે:
A. નોન-વેઈટ બેરિંગ (Non-Weight Bearing – NWB)
ઓપરેશન પછીના શરૂઆતના ૦ થી ૩ અઠવાડિયા.
- નિયમ: પગને જમીન પર અડાડવો પણ નહીં.
- કેવી રીતે ચાલવું: વોકર અથવા ઘોડી (Crutches) ની મદદથી બીજા સારા પગ પર જ ભાર મૂકીને ચાલવું.
- હેતુ: ટાંકા રૂઝાય અને અંદરનો સોજો ઓછો થાય.
B. ટચ-ડાઉન વેઈટ બેરિંગ (Touch-down Weight Bearing – TDWB)
ઓપરેશન પછીના ૩ થી ૬ અઠવાડિયા.
- નિયમ: પગનો પંજો જમીન પર માત્ર સંતુલન માટે અડાડવો, ભાર ન આપવો (માત્ર ૨૦% વજન).
- રીત: જાણે તમે ઈંડા પર પગ મૂકતા હોવ અને તે ફૂટવું ન જોઈએ, તેટલું હળવું દબાણ.
C. પાર્શિયલ વેઈટ બેરિંગ (Partial Weight Bearing – PWB)
સામાન્ય રીતે ૬ થી ૧૦ અઠવાડિયા પછી.
- નિયમ: શરીરનું ૫૦% વજન અસરગ્રસ્ત પગ પર આપવું.
- રીત: વોકરની મદદથી ધીમે-ધીમે ડગલાં ભરવા. આ સમયે હાડકા પર આવતું હળવું દબાણ નવા હાડકા બનવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.
D. ફૂલ વેઈટ બેરિંગ (Full Weight Bearing – FWB)
સામાન્ય રીતે ૧૨ અઠવાડિયા (૩ મહિના) પછી.
- નિયમ: કોઈ પણ લાકડી કે વોકર વગર પૂરેપૂરો ભાર આપીને ચાલવું.
- શરત: જ્યારે એક્સ-રેમાં હાડકું સંપૂર્ણપણે જોડાયેલું દેખાય અને દર્દીને દુખાવો ન હોય.
૩. વજન આપવાનું શરૂ કરતા પહેલાની જરૂરી કસરતો
પગ પર વજન આપતા પહેલા સ્નાયુઓ મજબૂત હોવા જોઈએ, નહીંતર પગ લચક ખાઈ શકે છે: ૧. સ્ટેટિક ક્વાડ્સ: બેઠા કે સૂતા હોવ ત્યારે ઘૂંટણને નીચે દબાવી સાથળના સ્નાયુઓ કડક કરો. ૨. એન્કલ પમ્પ: પંજાને સતત ઉપર-નીચે કરો જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે. ૩. સીધા પગ ઊંચા કરવા (SLR): સીધા સૂઈને પગને ૩૦-૪૦ ડિગ્રી ઊંચો કરો (જો ડોક્ટરે મંજૂરી આપી હોય તો).
૪. સાવચેતીઓ અને જોખમો
- ઉતાવળ ન કરવી: જો હાડકું જોડાયા પહેલા વધુ વજન આપવામાં આવે, તો સળિયો કે પ્લેટ વળી શકે છે અથવા સ્ક્રૂ તૂટી શકે છે.
- લંગડાવું નહીં: વોકર છોડતી વખતે ધ્યાન રાખો કે તમે સીધા ચાલો છો. લંગડાઈને ચાલવાની આદત કાયમી કમરનો દુખાવો પેદા કરી શકે છે.
- ચૂંક કે તીવ્ર દુખાવો: જો વજન આપતી વખતે અચાનક તીવ્ર દુખાવો થાય, તો તરત જ અટકી જવું અને ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ઈમ્પ્લાન્ટ પછીના દર્દીઓ માટે ‘ગેટ ટ્રેનિંગ’ (Gait Training) આપીએ છીએ:
- બેલેન્સ બોર્ડ: સંતુલન સુધારવા માટે ખાસ સાધનોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ.
- સ્નાયુઓનું રિ-એજ્યુકેશન: લાંબો સમય ન ચાલવાને કારણે મગજ ચાલવાની રીત ભૂલી જાય છે, જેને અમે ફરીથી ટ્રેન કરીએ છીએ.
- મશીનરી સપોર્ટ: સાંધાની જકડન દૂર કરવા માટે આધુનિક મશીનોનો ઉપયોગ થાય છે.
નિષ્કર્ષ
પગમાં સળિયો કે પ્લેટ નાખ્યા પછી ચાલવાની ઉતાવળ કરવા કરતા ‘વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ’ થી વજન વધારવું હિતાવહ છે. ૩ થી ૪ મહિનાનો સમય ધીરજ રાખવાનો છે. તમારા ઓર્થોપેડિક સર્જન અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ જ ડગલાં ભરો.
