એક્સિડન્ટ પછી મલ્ટીપલ ફ્રેક્ચરવાળા દર્દીઓને પથારીમાં થતા ચાંદા (Bed Sores) થી બચાવવા.

એક્સિડન્ટ અથવા ગંભીર ઈજાને કારણે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને મલ્ટીપલ ફ્રેક્ચર થાય છે, ત્યારે તેમનું હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય છે. લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં પથારીમાં સૂઈ રહેવાને કારણે જે સૌથી મોટી સમસ્યા ઊભી થાય છે, તે છે ‘બેડ સોર્સ’ (Bed Sores) અથવા પથારીમાં પડતા ચાંદા.

જો યોગ્ય કાળજી લેવામાં ન આવે તો આ ચાંદા જીવલેણ ઈન્ફેક્શનનું કારણ બની શકે છે. નીચે આ લેખમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે બેડ સોર્સ શું છે અને ફ્રેક્ચરના દર્દીઓને તેનાથી કેવી રીતે બચાવી શકાય.

બેડ સોર્સ (Bed Sores) શું છે?

જ્યારે શરીરના કોઈ ચોક્કસ ભાગ પર લાંબા સમય સુધી દબાણ (Pressure) આવે છે, ત્યારે ત્યાં લોહીનું પરિભ્રમણ અટકી જાય છે. પરિણામે, તે ભાગની ત્વચા અને સ્નાયુઓ મરવા લાગે છે અને ત્યાં ઘા પડે છે. તેને મેડિકલ ભાષામાં ‘ડેક્યુબિટસ અલ્સર’ (Decubitus Ulcer) પણ કહેવામાં આવે છે.

ફ્રેક્ચરના દર્દીઓમાં, ખાસ કરીને જેમને પ્લાસ્ટર આવ્યું હોય અથવા ઓપરેશન પછી સળિયા (Rod) નાખ્યા હોય, તેઓ જાતે પડખું ફરી શકતા નથી, જેના કારણે તેમને બેડ સોર્સ થવાનું જોખમ સૌથી વધુ રહે છે.

બેડ સોર્સ કયા ભાગોમાં વધુ થાય છે?

સામાન્ય રીતે શરીરના હાડકાં વાળા ભાગો જ્યાં ત્વચા પાતળી હોય ત્યાં ચાંદા વહેલા પડે છે:

• સાથળના હાડકાં અને થાપાનો ભાગ (Hips)
• કરોડરજ્જુનો નીચેનો ભાગ (Tailbone)
• પગની એડી (Heels)
• કોણી અને ખભાના પાછળના ભાગ
• માથાનો પાછળનો ભાગ

બચાવ માટેના મહત્વના ઉપાયો

૧. દર્દીની સ્થિતિ બદલવી (Repositioning)

બેડ સોર્સ રોકવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો દબાણ ઘટાડવાનો છે.

• દર ૨ કલાકે દર્દીની પોઝિશન બદલવી જોઈએ. (જો ડોક્ટરે હલનચલનની મંજૂરી આપી હોય તો).
• જો દર્દી એક બાજુ સૂતો હોય, તો તેને ટેકો આપવા માટે નરમ તકિયાનો ઉપયોગ કરો.
• દર્દીને ખેંચીને પથારીમાં સરકાવવાને બદલે ઊંચકીને વ્યવસ્થિત કરો, જેથી ત્વચા પર ઘર્ષણ (Friction) ન થાય.

૨. એર મેટ્રેસ (Air Mattress) નો ઉપયોગ

સામાન્ય ગાદલાને બદલે ‘મેડિકલ એર મેટ્રેસ’ અથવા ‘વોટર બેડ’ નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આ ગાદલામાં હવાના ખાના હોય છે જે વારાફરતી ફૂલે છે અને ખાલી થાય છે, જેનાથી શરીરના કોઈ એક ભાગ પર સતત દબાણ રહેતું નથી.

૩. ત્વચાની સ્વચ્છતા અને સંભાળ

• ત્વચાને સૂકી રાખો: પરસેવો, પેશાબ અથવા અન્ય પ્રવાહી ત્વચાને નરમ પાડી દે છે, જેથી ચાંદા પડવાની શક્યતા વધી જાય છે. દર્દીને સ્પંજ બાથ આપ્યા પછી ત્વચાને હળવા હાથે લૂછીને કોરી કરો.
• મોઇશ્ચરાઇઝિંગ: ત્વચા બહુ સુકી ન થઈ જાય તે માટે સારા લોશન અથવા નાળિયેર તેલનો ઉપયોગ કરો.
• પાવડરનો અતિરેક ટાળો: વધુ પડતો પાવડર ત્વચાના છિદ્રો બંધ કરી શકે છે અથવા ઘર્ષણ વધારી શકે છે.

૪. પોષણયુક્ત આહાર (Nutrition)

ફ્રેક્ચર મટાડવા અને ત્વચાના સ્વાસ્થ્ય માટે ખોરાક ખૂબ મહત્વનો છે.

• પ્રોટીન: સ્નાયુઓ અને ત્વચાના રિપેરિંગ માટે દાળ, પનીર, દૂધ, કઠોળ અને ઈંડા જરૂરી છે.
• વિટામિન C અને ઝિંક: ઘા રુઝાવવા માટે લીંબુ, નારંગી, કીવી અને લીલા શાકભાજી આપો.
• પાણી: દર્દીના શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ જળવાઈ રહેવું જોઈએ જેથી ત્વચા લવચીક રહે.

૫. પથારીની ચાદર (Bed Linen)

• પથારીની ચાદર હંમેશા સુતરાઉ (Cotton) હોવી જોઈએ.
• ચાદરમાં કરચલીઓ ન હોવી જોઈએ, કારણ કે કરચલીઓ ત્વચા પર ઘા પાડી શકે છે.
• ચાદર ભીની થાય તો તરત જ બદલી નાખવી.

ચેતવણીના સંકેતો (Early Warning Signs)

જો તમને નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ સાવધ થઈ જવું જોઈએ:

• ત્વચાનો કોઈ ભાગ લાલાશ પડતો દેખાય (જે દબાવવા છતાં સફેદ ન થાય).
• ત્વચા પર સોજો અથવા ગરમાવો લાગે.
• ત્વચા પર ફોલ્લી કે ચીરો દેખાય.
• ચોક્કસ ભાગમાં ખંજવાળ કે દુખાવો થાય.

મલ્ટીપલ ફ્રેક્ચર હોય ત્યારે વિશેષ સાવધાની

જ્યારે દર્દીને હાથ, પગ અને પેલ્વિસ (થાપા) એમ અનેક જગ્યાએ ફ્રેક્ચર હોય, ત્યારે તેમને ફેરવવા મુશ્કેલ હોય છે. આવા સમયે:

• તકિયાનો સ્માર્ટ ઉપયોગ: ગોઠણની વચ્ચે, એડીની નીચે અને બગલની નીચે નાના નરમ તકિયા મુકો જેથી હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાય નહીં.
• ફિઝિયોથેરાપી: ડોક્ટરની સલાહ મુજબ હાથ-પગના પંજા હલાવવાની કસરત કરાવો જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રહે.

નિષ્કર્ષ

એક્સિડન્ટ પછીની સારવારમાં માત્ર હાડકાં જોડવા મહત્વના નથી, પણ દર્દીને બેડ સોર્સ જેવી અન્ય મુસીબતોથી બચાવવા પણ એટલા જ જરૂરી છે. પરિવારના સભ્યોની જાગૃતિ અને થોડી વધારાની કાળજી દર્દીને પીડામુક્ત રાખી શકે છે.