મોર્ટોન્સ ન્યુરોમા (Morton’s Neuroma): પગની આંગળીઓ વચ્ચે નસ દબાવાની સારવાર.

શું તમને ક્યારેય એવું લાગ્યું છે કે તમારા બૂટની અંદર પંજા પાસે કોઈ કાંકરી રહી ગઈ છે અથવા તમારા મોજામાં કોઈ ગડી પડી ગઈ છે? જો ચાલતી વખતે પગના પંજાના આગળના ભાગમાં (Ball of the foot) અસહ્ય બળતરા, ઝણઝણાટી કે દુખાવો થતો હોય, તો તમને ‘મોર્ટોન્સ ન્યુરોમા’ (Morton’s Neuroma) હોઈ શકે છે.

આ કોઈ કેન્સરની ગાંઠ નથી, પરંતુ પગની આંગળીઓ તરફ જતી નસની આસપાસની પેશીઓનું જાડું થવું છે. સામાન્ય રીતે આ સમસ્યા ત્રીજી અને ચોથી આંગળીની વચ્ચે જોવા મળે છે. ચાલો જાણીએ આ તકલીફ કેમ થાય છે અને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેને ઓપરેશન વગર કેવી રીતે મટાવી શકાય.

૧. મોર્ટોન્સ ન્યુરોમા શું છે?

આપણા પગના પંજામાં આંગળીઓ સુધી પહોંચવા માટે નાની નસો પસાર થાય છે. જ્યારે આ નસ બે હાડકાં (Metatarsals) વચ્ચે સતત દબાય છે, ત્યારે શરીર તેના રક્ષણ માટે ત્યાં પેશીઓનું પડ જાડું કરી દે છે. આ વધારાનું દબાણ નસમાં સોજો લાવે છે, જેને ‘ન્યુરોમા’ કહેવામાં આવે છે.

• લક્ષણો:
  • પંજાના આગળના ભાગમાં તીક્ષ્ણ દુખાવો.
  • આંગળીઓમાં ખાલી ચઢવી અથવા ઝણઝણાટી થવી.
  • એવું લાગવું કે તમે કોઈ કાંકરી પર ચાલી રહ્યા છો.
  • બૂટ કાઢી નાખવાથી કે પગ મસળવાથી થોડી રાહત મળવી.

૨. આ સમસ્યા થવાના મુખ્ય કારણો

૧. હાઈ-હીલ્સ અને સાંકડા પગરખાં: આગળથી અણીવાળા (Pointed toes) બૂટ પહેરવાથી આંગળીઓ એકબીજા પર ચઢી જાય છે અને નસ દબાય છે. ૨. હાઈ-ઈમ્પેક્ટ સ્પોર્ટ્સ: દોડવું, ટેનિસ કે એરોબિક્સ જેવી રમતો જેમાં પંજા પર વધુ ભાર આવે છે. ૩. પગની રચના: ફ્લેટ ફૂટ, હાઈ આર્ચ કે બનિયન (Bunion) ધરાવતા લોકોમાં નસ દબાવાનું જોખમ વધુ રહે છે. ૪. વધારે વજન: શરીરનું વધુ વજન પંજાના નાના હાડકાં પર દબાણ વધારે છે.

૩. ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલુ ઉપાયો

મોર્ટોન્સ ન્યુરોમાના શરૂઆતના તબક્કામાં ફિઝિયોથેરાપી અત્યંત અસરકારક સાબિત થાય છે:

A. મેટાટાર્સલ પેડ્સ (Metatarsal Pads)

આ એક નાના જેલ અથવા ફીણના પેડ્સ છે જે તમારા બૂટની અંદર પંજાના ભાગમાં મૂકવામાં આવે છે. તે હાડકાં વચ્ચેની જગ્યા વધારે છે, જેથી નસ પરનું દબાણ તરત જ ઘટી જાય છે.

B. અસરકારક કસરતો

• ટો સ્પ્રે (Toe Splay): બેસીને પંજાને જમીન પર રાખો. હવે આંગળીઓને એકબીજાથી શક્ય તેટલી દૂર ફેલાવો. ૫ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો. આ ૧૦ વાર કરો.
• આર્ચ લિફ્ટ (Arch Lift): પગની કમાનને મજબૂત કરવાથી પંજા પરનું દબાણ વ્યવસ્થિત રીતે વહેંચાય છે.
• કાફ સ્ટ્રેચ: જો પિંડીના સ્નાયુઓ કડક હોય, તો તે પંજા પર વધુ ભાર લાવે છે. દીવાલ પાસે ઊભા રહીને સ્ટ્રેચ કરો.

C. આઈસ મસાજ (Ice Massage)

દુખાવા અને સોજાવાળા ભાગ પર ૧૦-૧૫ મિનિટ બરફનો શેક કરો. તે કુદરતી પેઈનકિલર તરીકે કામ કરે છે.

૪. પગરખાંની સાચી પસંદગી

મોર્ટોન્સ ન્યુરોમાના દર્દીઓ માટે પગરખાં બદલવા એ સૌથી મોટી સારવાર છે:

• વાઈડ ટો બોક્સ (Wide Toe Box): હંમેશા એવા બૂટ લો જેમાં તમારી આંગળીઓ મુક્તપણે હલી શકે.
• લો હીલ્સ: હાઈ-હીલ્સનો ત્યાગ કરો. પગરખાંમાં પૂરતું કુશનિંગ (ગાદી) હોવું જોઈએ.
• સોફ્ટ સોલ્સ: કઠણ તળિયાવાળા પગરખાં ટાળો.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે મોર્ટોન્સ ન્યુરોમા માટે નીચે મુજબની ખાસ સારવાર આપીએ છીએ:

• મેન્યુઅલ થેરાપી: અમે પંજાના હાડકાં (Metatarsals) ને ધીમેથી મોબિલાઇઝ કરીએ છીએ જેથી દબાયેલી નસને જગ્યા મળે.
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી: સોજો ઘટાડવા અને રક્ત પરિભ્રમણ વધારવા માટે.
• ગેટ ટ્રેનિંગ (Gait Training): જો તમારા ચાલવાની રીત ખોટી હોય, તો તેને સુધારીએ છીએ જેથી પંજા પર બિનજરૂરી દબાણ ન આવે.

નિષ્કર્ષ

મોર્ટોન્સ ન્યુરોમા એ પીડાદાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ પગરખાંમાં થોડો ફેરફાર અને નિયમિત કસરત દ્વારા મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ઓપરેશન ટાળી શકાય છે. જો તમને આંગળીઓમાં ખાલી ચઢતી હોય, તો તેને અવગણવાને બદલે નિષ્ણાતની સલાહ લો.