મહિલાઓમાં જોવા મળતા ‘ની નોકીંગ’ (Knock Knees – ઘૂંટણ અથડાવા) ની ફિઝિયો સારવાર.
ઘણી મહિલાઓ ચાલતી વખતે કે ઉભા રહેતી વખતે અનુભવે છે કે તેમના બંને ઘૂંટણ એકબીજા સાથે અથડાય છે, જ્યારે પંજાઓ વચ્ચે અંતર રહે છે. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘જેનુ વાલ્ગમ’ (Genu Valgum) અને સામાન્ય ભાષામાં ‘નોક નીઝ’ (Knock Knees) કહેવામાં આવે છે.
મહિલાઓમાં પુરુષોની સરખામણીએ આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે, જેનું મુખ્ય કારણ તેમના થાપાના હાડકાં (Pelvis) ની પહોળાઈ અને હોર્મોનલ ફેરફારો છે. જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે, તો તે ભવિષ્યમાં ઘૂંટણનો ઘસારો (Osteoarthritis) અને કમરના દુખાવા તરફ દોરી શકે છે.
૧. મહિલાઓમાં ‘નોક નીઝ’ થવાના મુખ્ય કારણો
- પહોળો પેલ્વિસ (Wide Pelvis): મહિલાઓના થાપાના હાડકાં કુદરતી રીતે પહોળા હોય છે, જેના કારણે સાથળનું હાડકું (Femur) અંદરની તરફ નમે છે.
- સ્નાયુઓની નબળાઈ: થાપાના બહારના સ્નાયુઓ (Hip Abductors) નબળા હોવાથી ઘૂંટણ અંદરની તરફ વળી જાય છે.
- કેલ્શિયમ અને વિટામિન D ની ઉણપ: હાડકાં નરમ હોવાને કારણે શરીરનું વજન આવતા તે વળી શકે છે.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધારાનું વજન ઘૂંટણના સાંધા પર દબાણ લાવે છે, જે આકાર બગાડે છે.
- પેટ સપાટ હોવું (Flat Feet): જો પંજા સપાટ હોય, તો તેની સીધી અસર ઘૂંટણ પર પડે છે અને તે અંદર તરફ નમે છે.
૨. નોક નીઝને કારણે થતી સમસ્યાઓ
૧. ઘૂંટણમાં દુખાવો: સાંધાના બહારના ભાગમાં વધુ દબાણ આવતા દુખાવો થાય છે. ૨. ચાલવાની રીત (Gait) માં ફેરફાર: દર્દી લથડતી ચાલે ચાલે છે, જેને ‘વૈડલિંગ ગેટ’ કહેવાય છે. ૩. ACL ઇજાનું જોખમ: ઘૂંટણના લિગામેન્ટ પર સતત ખેંચાણ રહેવાથી ઈજા થવાની શક્યતા વધે છે. ૪. પગના પંજામાં દુખાવો: પગની ઘૂંટી અને પંજા પર અસમાન વજન આવે છે.
૩. ફિઝિયોથેરાપી સારવાર અને કસરતો
નોક નીઝની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય થાપાના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા અને ચુસ્ત સ્નાયુઓને ઢીલા કરવાનો છે.
A. હીપ એબડક્ટર સ્ટ્રેન્થનિંગ (Clamshells)
- રીત: પડખે સુઈ જાઓ અને ઘૂંટણ સહેજ વાળો. હવે ઉપરના ઘૂંટણને પંજા અડાડી રાખીને ઉપરની તરફ ઉઠાવો.
- ફાયદો: આ થાપાના સાઇડના સ્નાયુઓને મજબૂત કરે છે જે ઘૂંટણને બહારની તરફ ખેંચી રાખે છે.
B. સાઇડ લેગ રેઇઝ (Side Leg Raise)
- રીત: પડખે સુઈને ઉપરનો પગ એકદમ સીધો રાખીને ઉપર ઉઠાવો અને ૫ સેકન્ડ રોકો.
- ફાયદો: આ કસરત પગના અલાઈનમેન્ટને સુધારવામાં મદદ કરે છે.
C. વોલ સ્ક્વોટ્સ વિથ પિલો (Wall Squats)
- રીત: દીવાલને ટેકે ઊભા રહીને અડધા બેસો. બંને ઘૂંટણની વચ્ચે એક ઓશીકું અથવા બોલ રાખો અને તેને દબાવો.
- ફાયદો: આનાથી જાંઘના અંદરના અને બહારના સ્નાયુઓનું સંતુલન જળવાય છે.
D. સાઇડ લન્જિસ (Side Lunges)
- રીત: ટટ્ટાર ઊભા રહીને એક ડગલું બાજુમાં ભરો અને તે ઘૂંટણ પર વજન આપી નીચે નમો. બીજો પગ સીધો રાખો.
- ફાયદો: આ સ્નાયુઓની લવચીકતા અને તાકાત બંને વધારે છે.
૪. અન્ય સહાયક ઉપાયો
- ફૂટ આર્ચ સપોર્ટ (Orthotics): જો તમને ફ્લેટ ફીટ (સપાટ પંજા) હોય, તો ખાસ પ્રકારના ઇનસોલ્સ પહેરવા જોઈએ જે ઘૂંટણને સીધા રાખવામાં મદદ કરે છે.
- વજન નિયંત્રણ: શરીરનું વજન ઘટાડવાથી ઘૂંટણ પરનું યાંત્રિક દબાણ ઘટે છે.
- પોષણ: આહારમાં કેલ્શિયમ અને પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધારવું.
૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ‘નોક નીઝ’ ધરાવતી મહિલાઓ માટે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવીએ છીએ:
- ગેટ એનાલિસિસ: તમારા ચાલવાની રીતની તપાસ કરીને કયા સ્નાયુમાં ખામી છે તે શોધવું.
- મેન્યુઅલ થેરાપી: જકડાઈ ગયેલા લિગામેન્ટ્સ અને ફેસિયા (Fascia) ને રિલીઝ કરવું.
- ટેપિંગ (Kinesio Taping): ઘૂંટણના પૅટેલા (ઢીંચણની વાટકી) ને સાચી દિશામાં રાખવા માટે ખાસ ટેપ લગાવવી.
- બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: શરીરનું સંતુલન સુધારવા માટે પ્રોપ્રિયોસેપ્ટિવ કસરતો કરાવવી.
નિષ્કર્ષ
મહિલાઓમાં ‘નોક નીઝ’ એ માત્ર દેખાવની સમસ્યા નથી, પણ તે સાંધાના સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી બાબત છે. જો શરૂઆતના તબક્કે જ યોગ્ય કસરતો અને ફિઝિયોથેરાપી લેવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં થતી મોટી સર્જરીઓથી બચી શકાય છે. તમારી ચાલવાની રીત પર ધ્યાન આપો અને તમારા ઘૂંટણને મજબૂતી આપો.
