હાથ લકવાગ્રસ્ત થયા પછી સ્પાસ્ટીસીટી (સ્નાયુની અક્કડતા) ઘટાડવાની રીતો.

લકવો (Stroke/Paralysis) થયા પછી જ્યારે શરીરમાં રિકવરી આવવાની શરૂઆત થાય છે, ત્યારે ઘણા દર્દીઓ અનુભવે છે કે તેમનો હાથ ધીમે-ધીમે અક્કડ થવા લાગ્યો છે. આંગળીઓ મુઠ્ઠીની જેમ વળી જાય છે, કોણી વાંકી થઈ જાય છે અને હાથને સીધો કરવો અત્યંત મુશ્કેલ બને છે. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘સ્પાસ્ટીસીટી’ (Spasticity) કહેવામાં આવે છે.

સ્પાસ્ટીસીટી એ સ્નાયુઓની અતિશય જકડન છે જે મગજ દ્વારા મળતા ખોટા સિગ્નલોને કારણે થાય છે. જો તેની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે, તો સાંધા કાયમી ધોરણે જકડાઈ શકે છે (Contractures). સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે હાથની આ અક્કડતા ઘટાડવાની વૈજ્ઞાનિક રીતો વિશે જાણીશું.

Table of Contents

૧. સ્પાસ્ટીસીટી (Spasticity) કેમ થાય છે?

જ્યારે મગજનો કોઈ ભાગ લકવાને કારણે ઈજાગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે તે સ્નાયુઓ પરનું પોતાનું નિયંત્રણ ગુમાવી દે છે. સ્નાયુઓ સતત ‘સંકોચાયેલી’ અવસ્થામાં રહે છે. આનાથી:

કોણી અંદરની તરફ વળી જાય છે.
કાંડું નીચેની તરફ નમી જાય છે.
અંગૂઠો હથેળીમાં ભરાઈ જાય છે.
હાથ ખોલતી વખતે તીવ્ર ખેંચાણ અને દુખાવો થાય છે.

૨. અક્કડતા ઘટાડવા માટેની અસરકારક રીતો

A. પેસિવ સ્ટ્રેચિંગ (Passive Stretching)

જ્યારે દર્દી પોતે હાથ હલાવી શકતો નથી, ત્યારે ઘરના સભ્યોએ હળવા હાથે સ્ટ્રેચિંગ કરાવવું જોઈએ. ૧. આંગળીઓ સીધી કરવી: ધીમેથી હથેળી ખોલીને દરેક આંગળીને સીધી કરો. અંગૂઠાને હથેળીથી દૂર લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરો. ૨. કાંડાનું સ્ટ્રેચિંગ: કાંડાને ઉપરની તરફ ખેંચો અને ૧૫-૨૦ સેકન્ડ પકડી રાખો. ૩. કોણી સીધી કરવી: કોણીને ધીમે-ધીમે સીધી કરો. યાદ રાખો, ક્યારેય ઝટકો ન મારો, કારણ કે ઝટકો મારવાથી સ્પાસ્ટીસીટી વધી શકે છે.

B. વજન આપવાની ટેકનિક (Weight Bearing)

લકવાગ્રસ્ત હાથ પર શરીરનું વજન આપવું એ અક્કડતા ઘટાડવાની શ્રેષ્ઠ રીત છે.

પલંગ પર બેસીને તમારા લકવાગ્રસ્ત હાથની હથેળીને પલંગ પર સપાટ રાખો અને ધીમેથી શરીરનું વજન તે હાથ તરફ નમાવો. આ દબાણ મગજને સ્નાયુઓ ઢીલા કરવાનો સંકેત આપે છે.

C. સ્પ્લિન્ટ્સ અને બ્રેસ (Splints)

રાત્રે અથવા લાંબો સમય હાથ વળી ન જાય તે માટે ‘રેસ્ટિંગ પેન સ્પ્લિન્ટ’ (Resting Pan Splint) પહેરવો જોઈએ. આ પ્લાસ્ટિકનું સાધન હાથને લાંબો સમય સીધી સ્થિતિમાં રાખે છે, જેથી સ્નાયુઓ ટૂંકા ન થઈ જાય.

D. મિરર થેરાપી (Mirror Therapy)

એક અરીસાની પાછળ લકવાગ્રસ્ત હાથને છુપાવો અને સારી બાજુના હાથને હલાવો. અરીસામાં જોતી વખતે એવું અનુભવો કે તમારો લકવાગ્રસ્ત હાથ હલી રહ્યો છે. આ ‘વિઝ્યુઅલ ફીડબેક’ મગજના ન્યુરોન્સને ફરી સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.

૩. સ્નાયુઓને ઢીલા કરવા માટેના અન્ય ઉપાયો

હૂંફાળું પાણી: હાથને ૧૦-૧૫ મિનિટ હૂંફાળા પાણીમાં ડૂબાડી રાખવાથી સ્નાયુઓ નરમ પડે છે, ત્યારબાદ કસરત કરવી સરળ બને છે.
ન્યુરો-મસ્ક્યુલર મસાજ: હળવા હાથે લોશન લગાવીને સ્નાયુઓને ઉપરથી નીચેની દિશામાં મસાજ આપવો.
બોટોક્સ ઇન્જેક્શન: જો સ્પાસ્ટીસીટી અત્યંત વધારે હોય, તો ન્યુરોલોજીસ્ટની સલાહ મુજબ બોટોક્સ ઇન્જેક્શન આપી શકાય છે, જે સ્નાયુઓને કામચલાઉ ઢીલા કરે છે જેથી ફિઝિયોથેરાપી વધુ સારી રીતે થઈ શકે.

૪. સામાન્ય ભૂલો જે ટાળવી જોઈએ

૧. બોલ દબાવવાની કસરત: ઘણા લોકો સ્પાસ્ટીસીટીમાં દર્દીને રબરનો બોલ દબાવવા આપે છે. આ ખૂબ મોટી ભૂલ છે. સ્પાસ્ટીસીટીમાં હાથ પહેલેથી જ બંધ છે, તેને વધુ બંધ કરવાની (દબાવવાની) કસરત કરવાથી જકડન વધી શકે છે. હંમેશા હાથ ‘ખોલવાની’ કસરત પર ભાર આપો. ૨. ઝડપી હલનચલન: અક્કડ હાથને ક્યારેય ઝડપથી ખેંચશો નહીં. હંમેશા ‘સ્લો અને સસ્ટેન્ડ’ (ધીમું અને સ્થિર) સ્ટ્રેચિંગ આપો.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક ખાતે અમે PNF ટેકનિક અને ન્યુરો-ડેવલપમેન્ટલ ટ્રીટમેન્ટ (NDT) દ્વારા દર્દીના હાથની કાર્યક્ષમતા સુધારવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. સ્પાસ્ટીસીટી ઘટાડવી એ એક લાંબી પ્રક્રિયા છે, જેમાં સતત પ્રેક્ટિસની જરૂર હોય છે.

નિષ્કર્ષ

લકવાગ્રસ્ત હાથની અક્કડતા ઘટાડવા માટે ‘ધીરજ’ અને ‘નિયમિતતા’ અનિવાર્ય છે. જો તમે નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ અને યોગ્ય સાધનોનો ઉપયોગ કરશો, તો હાથની વિકૃતિ (Deformity) અટકાવી શકાશે અને ભવિષ્યમાં હાથનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતા વધશે. યાદ રાખો, લકવા સામેની જંગમાં દરેક નાની હિલચાલ એ એક મોટી જીત છે!