બેલ પાલ્સી (મોઢાનો લકવો): અરીસા સામે બેસીને કરવાની ફેશિયલ એક્સરસાઇઝ.

બેલ પાલ્સી (Bell’s Palsy) એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં મોઢાના એક બાજુના સ્નાયુઓ અચાનક નબળા પડી જાય છે અથવા લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે ચહેરાના હલનચલન માટે જવાબદાર ‘સેવન્થ ક્રેનિયલ નર્વ’ (Facial Nerve) માં સોજો આવે છે. આ સ્થિતિમાં દર્દીનું મોઢું એક તરફ ખેંચાઈ જાય છે, આંખ બંધ કરવામાં તકલીફ પડે છે અને ખાવા-પીવામાં મુશ્કેલી થાય છે.

બેલ પાલ્સીની સારવારમાં દવાઓની સાથે ફિઝિયોથેરાપી અને ફેશિયલ એક્સરસાઇઝ સૌથી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. અરીસા સામે બેસીને કરવામાં આવતી આ કસરતો મગજ અને ચહેરાના સ્નાયુઓ વચ્ચેનો સંપર્ક (Re-education) ફરી સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ કસરતો વિશે જાણીશું.

૧. કસરત શરૂ કરતા પહેલાની તૈયારી

• અરીસો: કસરત હંમેશા મોટા અરીસા સામે બેસીને કરો જેથી તમે જોઈ શકો કે ચહેરાની બંને બાજુ સરખી હલનચલન થાય છે કે નહીં.
• હૂંફાળો શેક: કસરત શરૂ કરતા પહેલા ચહેરા પર હૂંફાળા પાણીના પોતા અથવા ‘હીટિંગ પેડ’ થી ૫-૧૦ મિનિટ શેક કરો. આનાથી સ્નાયુઓ નરમ પડશે અને રક્ત પરિભ્રમણ વધશે.
• શાંતિ: આ કસરતો ઉતાવળમાં ન કરો. દરેક હલનચલન ધીમેથી અને પૂરા ધ્યાન સાથે કરો.

૨. સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ફેશિયલ એક્સરસાઇઝ

આ કસરતો દિવસમાં ૩ થી ૪ વાર, દરેક કસરત ૧૦-૧૫ વાર કરવી જોઈએ:

A. કપાળ અને ભમરની કસરત

૧. આશ્ચર્ય ભાવ: તમારી ભમરને શક્ય હોય તેટલી ઉપર ખેંચો (જાણે તમે આશ્ચર્યચકિત થયા હોવ). જો લકવાગ્રસ્ત બાજુની ભમર ન ઉંચકાય, તો આંગળીના ટેરવેથી તેને ધીમેથી ઉપર કરવામાં મદદ કરો. ૨. ગુસ્સો (Frowning): ભમરને એકબીજાની નજીક લાવો, જાણે તમે ગુસ્સામાં હોવ. કપાળ પર કરચલીઓ પાડવાનો પ્રયત્ન કરો.

B. આંખની કસરત

૧. આંખ મીંચવી: ધીમેથી બંને આંખો બંધ કરવાનો પ્રયત્ન કરો. જો એક આંખ પૂરી બંધ ન થતી હોય, તો આંગળીથી હળવેથી પાંપણને નીચે નમાવો. જોરથી આંખ ન મીંચો. ૨. આંખ પટપટાવવી: ઝડપથી આંખ પટપટાવવાનો પ્રયાસ કરો.

C. નાકની કસરત

૧. નાક સંકોચવું: નાકને ઉપરની તરફ ખેંચો (જાણે તમને કોઈ ખરાબ ગંધ આવતી હોય). નાકના નસકોરા ફુલાવવાનો પ્રયત્ન કરો.

D. ગાલ અને હોઠની કસરત (સૌથી મહત્વની)

૧. સ્મિત (Smiling): મોઢું બંધ રાખીને સ્મિત કરો. પછી દાંત દેખાય તે રીતે પહોળું સ્મિત કરો. અરીસામાં જુઓ કે બંને હોઠના ખૂણા સરખા ઉંચા થાય છે કે નહીં. ૨. સીટી વગાડવી (Pouting): હોઠને બહારની તરફ કાઢો અને ‘O’ આકાર બનાવો, જાણે સીટી વગાડતા હોવ અથવા કોઈને કિસ કરતા હોવ. ૩. હવા ભરવી: ગાલમાં હવા ભરો અને મોઢું બંધ રાખો. હવાને એક ગાલમાંથી બીજા ગાલમાં લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરો. ૪. સ્ટ્રોનો ઉપયોગ: ગ્લાસમાં પાણી ભરીને સ્ટ્રો વડે પીવાનો પ્રયત્ન કરો, આનાથી હોઠના સ્નાયુઓ મજબૂત થશે.

૩. ‘ન્યુરોમસ્ક્યુલર રી-એજ્યુકેશન’ શું છે?

બેલ પાલ્સીમાં સ્નાયુઓ હલનચલન કરવાનું ‘ભૂલી’ જાય છે. જ્યારે તમે અરીસા સામે કસરત કરો છો, ત્યારે તમારું મગજ જુએ છે કે ચહેરો કેવી રીતે હલે છે. જો લકવાગ્રસ્ત ભાગ ન હલે, તો સારી બાજુની નકલ કરવાનો પ્રયાસ કરો. તેને રી-એજ્યુકેશન કહેવામાં આવે છે.

ખાસ સૂચના: જો તમારી લકવાગ્રસ્ત બાજુ થોડી પણ હલવા લાગે, તો સારી બાજુને વધુ પડતી ન હલાવો. બંને બાજુ ‘સંતુલિત’ હલનચલન થાય તેવો પ્રયત્ન કરો.

૪. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, ઘરેલુ કસરતની સાથે ક્લિનિકલ ટ્રીટમેન્ટ રિકવરી ઝડપી બનાવે છે:

• Electrical Stimulation: નબળા સ્નાયુઓને ઇલેક્ટ્રિક કરંટ દ્વારા ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે જેથી તે સુકાઈ ન જાય.
• Massage: ચહેરાના સ્નાયુઓનું ખાસ દિશામાં મસાજ જે જકડન ઘટાડે છે.
• Kinesio Taping: હોઠ કે આંખને ટેકો આપવા માટે ખાસ ટેપનો ઉપયોગ.

૫. રાખવાની સાવચેતીઓ

૧. આંખની સુરક્ષા: જો રાત્રે આંખ પૂરી બંધ ન થતી હોય, તો આઈ-પેચ (Eye Patch) પહેરો અથવા ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ લુબ્રિકન્ટ ડ્રોપ્સ નાખો, જેથી આંખમાં કચરો ન જાય કે ડ્રાયનેસ ન આવે. ૨. ચ્યુંઈંગ ગમ (Chewing Gum): લકવાગ્રસ્ત બાજુએ ચ્યુંઈંગ ગમ ચાવવાથી જડબાના સ્નાયુઓ સક્રિય થાય છે. ૩. ઠંડીથી બચો: કાન અને ચહેરાને ઠંડા પવનથી બચાવો. બહાર જતી વખતે રૂમાલ કે સ્કાફ બાંધો.

નિષ્કર્ષ

બેલ પાલ્સીના ૮૦ થી ૯૦% દર્દીઓ યોગ્ય કસરત અને સારવારથી સંપૂર્ણ સાજા થઈ જાય છે. આમાં સૌથી મહત્વની વસ્તુ છે ધીરજ. રિકવરીમાં ૨ અઠવાડિયાથી લઈને ૩ મહિના જેટલો સમય લાગી શકે છે. દરરોજ અરીસા સામે બેસીને તમારા સ્નાયુઓ સાથે સંવાદ સાધતા રહો, તમારી મહેનત જ તમને ફરીથી ખડખડાટ હસતા કરી શકે છે!