ઘૂંટણમાંથી કટ-કટ અવાજ આવતો હોય તો ચાલવું જોઈએ કે નહીં?

ઉઠતી-બેસતી વખતે કે ચાલતી વખતે ઘૂંટણમાંથી ‘કટ-કટ’ (Cracking કે Popping) અવાજ આવવો એ આજકાલ એક સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. પહેલાં આ સમસ્યા માત્ર મોટી ઉંમરના લોકોમાં જ જોવા મળતી હતી, પરંતુ આજકાલ ખરાબ જીવનશૈલી, બેઠાડું જીવન અને વ્યાયામના અભાવે યુવાનો પણ આ સમસ્યાનો શિકાર બની રહ્યા છે. જ્યારે પણ આવો અવાજ આવે ત્યારે મનમાં સૌથી પહેલો પ્રશ્ન એ થાય છે કે, “શું મારે ચાલવાનું ચાલુ રાખવું જોઈએ કે બંધ કરી દેવું જોઈએ? ક્યાંક ચાલવાથી મારા ઘૂંટણ વધારે ખરાબ તો નહીં થઈ જાય ને?”

આ લેખમાં આપણે આ જ વિષય પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું કે ઘૂંટણમાંથી અવાજ કેમ આવે છે, આવો અવાજ આવતો હોય તો ચાલવું જોઈએ કે નહીં, અને ઘૂંટણને સ્વસ્થ રાખવા માટે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ.

૧. ઘૂંટણમાંથી ‘કટ-કટ’ અવાજ કેમ આવે છે? (Causes of Knee Popping)

તબીબી ભાષામાં સાંધામાંથી આવતા આ અવાજને ‘ક્રેપિટસ’ (Crepitus) કહેવામાં આવે છે. ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવવા પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. કેટલાક કારણો એકદમ સામાન્ય હોય છે, જ્યારે કેટલાક ગંભીર બીમારીનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે.

સામાન્ય કારણો (જેનાથી ડરવાની જરૂર નથી):

1. વાયુના પરપોટા ફૂટવા (Cavitation): આપણા સાંધાની વચ્ચે એક પ્રવાહી હોય છે જેને ‘સાયનોવિયલ ફ્લુઈડ’ (Synovial fluid) કહે છે. આ પ્રવાહી સાંધામાં ઊંજણ (Lubricant) તરીકે કામ કરે છે. આ પ્રવાહીમાં ઓક્સિજન, નાઈટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ ઓગળેલા હોય છે. જ્યારે આપણે હલનચલન કરીએ છીએ, ત્યારે સાંધામાં દબાણ બદલાય છે અને આ વાયુના પરપોટા બને છે અને ફૂટે છે. આ પરપોટા ફૂટવાનો અવાજ ‘કટ-કટ’ તરીકે સંભળાય છે. આ એકદમ સામાન્ય અને કુદરતી પ્રક્રિયા છે.
2. સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ્સનું હલનચલન: ઘણીવાર ચાલતી વખતે કે ઉઠતા-બેસતા આપણા ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ્સ (હાડકાંને જોડતી પેશીઓ) પોતાના સ્થાનેથી સહેજ ખસીને પાછા પોતાની જગ્યાએ આવે છે. આ હલનચલન દરમિયાન પણ આવો અવાજ આવી શકે છે.

ગંભીર કારણો (જેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે):

1. કાર્ટિલેજ (ગાદી) નો ઘસારો (Osteoarthritis): ઉંમર વધવાની સાથે ઘૂંટણના બે હાડકાં વચ્ચે આવેલી ગાદી (Cartilage) ઘસાવા લાગે છે. જ્યારે આ ગાદી પાતળી થઈ જાય કે ઘસાઈ જાય, ત્યારે બંને હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાય છે, જેના કારણે કટ-કટ અવાજ આવે છે અને દુખાવો પણ થાય છે. તેને ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ કહે છે.
2. મેનિસ્કસ ટીયર (Meniscus Tear): ઘૂંટણમાં ‘C’ આકારની એક ગાદી હોય છે જેને મેનિસ્કસ કહેવાય છે. જો તેમાં કોઈ ઈજા થાય કે તે ફાટી જાય, તો પણ ચાલતી વખતે અવાજ આવી શકે છે.
3. પટેલોફેમોરલ પેઇન સિન્ડ્રોમ (Patellofemoral Pain Syndrome): આને રનર્સ ની (Runner’s knee) પણ કહે છે. જ્યારે ઘૂંટણની ઢાંકણી (Patella) તેની યોગ્ય જગ્યાએ ન ચાલે ત્યારે તે નીચેના હાડકાં સાથે ઘસાય છે, જેના કારણે અવાજ અને દુખાવો થાય છે.

૨. મુખ્ય પ્રશ્ન: ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવતો હોય તો ચાલવું જોઈએ કે નહીં?

આ પ્રશ્નનો જવાબ તમારા ઘૂંટણની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. તબીબી નિષ્ણાતો અને ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરો આ પરિસ્થિતિને બે ભાગમાં વહેંચે છે: દુખાવા વગરનો અવાજ અને દુખાવા સાથેનો અવાજ.

સ્થિતિ A: અવાજ આવે છે, પરંતુ કોઈ દુખાવો કે સોજો નથી (ચાલવું જોઈએ!)

જો તમારા ઘૂંટણમાંથી કટ-કટ અવાજ આવે છે પરંતુ તમને ચાલવામાં, ઉઠવા-બેસવામાં કોઈ દુખાવો થતો નથી અને ઘૂંટણ પર કોઈ સોજો નથી, તો તમારે બિલકુલ ચાલવાનું બંધ ન કરવું જોઈએ.

હકીકતમાં, આવી સ્થિતિમાં ચાલવું તમારા માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે. ચાલવાથી સાંધામાં રક્ત પરિભ્રમણ વધે છે અને સાયનોવિયલ ફ્લુઈડ (લ્યુબ્રિકેન્ટ) આખા સાંધામાં સારી રીતે ફેલાય છે. ચાલવાથી ઘૂંટણ જકડાઈ જતા નથી અને તેની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે. જો તમે ડરના માર્યા ચાલવાનું બંધ કરી દેશો, તો તમારા સ્નાયુઓ નબળા પડી જશે અને ભવિષ્યમાં ખરેખર ઘૂંટણની બીમારી થવાની શક્યતા વધી જશે.

સ્થિતિ B: અવાજની સાથે દુખાવો અને સોજો છે (સાવચેતી અને ડૉક્ટરની સલાહ જરૂરી)

જો ઘૂંટણમાંથી આવતા અવાજની સાથે તમને નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે, તો તમારે વધુ પડતું ચાલવાનું ટાળવું જોઈએ:

• ચાલતી વખતે કે દાદર ચડતી વખતે અસહ્ય દુખાવો થવો.
• ઘૂંટણ પર સોજો કે લાલચોળ ભાગ દેખાવો.
• ઘૂંટણ અંદરથી ગરમ લાગવો.
• ચાલતી વખતે ઘૂંટણ ‘લોક’ થઈ જવો (ચોંટી જવો) કે બેલેન્સ ગુમાવી દેવું.

જો આ લક્ષણો હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારા ઘૂંટણની અંદર કંઈક નુકસાન થઈ રહ્યું છે (જેમ કે ગાદીનો ઘસારો કે લિગામેન્ટમાં ઈજા). આવી સ્થિતિમાં દુખાવો સહન કરીને લાંબુ ચાલવું નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. તમારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો (ઓર્થોપેડિકનો) સંપર્ક કરવો જોઈએ. ડૉક્ટર X-ray કે MRI દ્વારા સાચું કારણ જાણીને યોગ્ય સારવાર આપશે.

૩. ચાલવાથી ઘૂંટણને થતા અદભૂત ફાયદાઓ

જો તમને કોઈ ગંભીર બીમારી નથી, તો નિયમિત ચાલવું (Walking) એ ઘૂંટણ માટે અમૃત સમાન છે. ચાલો જાણીએ તેના ફાયદાઓ:

1. સાંધાનું પોષણ (Joint Nutrition): આપણા ઘૂંટણની ગાદી (Cartilage) માં સીધી લોહીની નસો હોતી નથી. તે પોતાનું પોષણ સાંધાના પ્રવાહી (Synovial fluid) માંથી જ મેળવે છે. જ્યારે આપણે ચાલીએ છીએ, ત્યારે ગાદી પર દબાણ પડે છે અને તે સ્પંજની જેમ કામ કરે છે, જે પોષક તત્વોને શોષી લે છે. ચાલવાનું બંધ કરવાથી ગાદી સુકાવા લાગે છે.
2. સ્નાયુઓની મજબૂતી: ચાલવાથી તમારા ક્વાડ્રિસેપ્સ (સાથળના આગળના સ્નાયુઓ), હેમસ્ટ્રિંગ્સ (પાછળના સ્નાયુઓ) અને કાફ (પિંડી) ના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે. આ સ્નાયુઓ જેટલા મજબૂત હશે, ઘૂંટણના હાડકાં પર તેટલો જ ઓછો લોડ પડશે.
3. વજન નિયંત્રણ: ઘૂંટણની સૌથી મોટી દુશ્મન છે સ્થૂળતા (ઓવરવેઈટ). તમારા શરીરનું ૧ કિલો વજન વધે તો ઘૂંટણ પર ૪ કિલો જેટલું વધારાનું દબાણ આવે છે. નિયમિત ચાલવાથી વજન કાબૂમાં રહે છે, જે ઘૂંટણનું આયુષ્ય વધારે છે.

૪. ચાલતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી અગત્યની બાબતો (Precautions for Safe Walking)

જો તમારા ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવતો હોય, તો ચાલવાનું ચાલુ રાખો પણ કેટલીક સાવચેતીઓ ચોક્કસ રાખો:

• યોગ્ય ફૂટવેર (Shoes): ચાલવા માટે હંમેશા સારા કુશનિંગ (Cushioning) વાળા અને આરામદાયક સ્પોર્ટ્સ શૂઝ પહેરો. સપાટ ચપ્પલ કે હીલ્સ પહેરીને ચાલવા જવાથી ઘૂંટણ પર સીધો આંચકો લાગે છે.
• સપાટ જમીન પસંદ કરો: શરૂઆતમાં ઉબડ-ખાબડ રસ્તા કે ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં ચાલવાનું ટાળો. સિન્થેટિક ટ્રેક, ગાર્ડનનો રસ્તો કે સપાટ ડામરના રસ્તા પર ચાલવું વધુ હિતાવહ છે.
• વોર્મ-અપ (Warm-up): સીધા જ ઝડપથી ચાલવાનું શરૂ ન કરો. પહેલા ૫-૧૦ મિનિટ ધીમે-ધીમે ચાલો અથવા હળવો સ્ટ્રેચિંગ વ્યાયામ કરો, જેથી ઘૂંટણ ચાલવા માટે તૈયાર થઈ જાય.
• ઝડપ અને અંતર: જો શરૂઆતમાં થોડી તકલીફ લાગતી હોય, તો બહુ લાંબુ અંતર કાપવાને બદલે થોડું-થોડું ચાલો. ધીમે-ધીમે અંતર અને ઝડપ વધારો. બ્રિસ્ક વોકિંગ (Brisk walking) ખૂબ સારું છે, પરંતુ દોડવાનું (Jogging) ટાળો જો ઘૂંટણ નબળા હોય.
• દાદર ચડવા-ઉતરવા પર નિયંત્રણ: જો ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવતો હોય અને થોડી કળતર થતી હોય, તો સીડીઓ ચડવા-ઉતરવાનું ઓછું કરો. સીડી ચડતી વખતે ઘૂંટણ પર શરીરના વજન કરતા અનેક ગણું દબાણ આવે છે.

૫. ઘૂંટણને સ્વસ્થ અને મજબૂત રાખવાના અન્ય ઉપાયો

માત્ર ચાલવું જ પૂરતું નથી, ઉંમરની સાથે ઘૂંટણને લાંબા સમય સુધી કાર્યરત રાખવા માટે આ બાબતો પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:

૧. પૂરક કસરતો (Strengthening Exercises)

ચાલવા ઉપરાંત કેટલીક ખાસ કસરતો કરવી જોઈએ જે સીધી ઘૂંટણના સ્નાયુઓને લક્ષ્ય બનાવે છે:

• સ્ટ્રેટ લેગ રેઈઝ (Straight Leg Raises): જમીન પર સીધા સૂઈ જાવ, એક પગ વાળીને રાખો અને બીજા પગને સીધો રાખીને હવામાં ઊંચો કરો. થોડી સેકંડ રોકી રાખો અને નીચે લાવો. આનાથી સાથળના સ્નાયુ મજબૂત થશે.
• સાયકલિંગ અને સ્વિમિંગ: જો ઘૂંટણમાં થોડો ઘસારો શરૂ થઈ ગયો હોય, તો ચાલવા કરતાં સાયકલ ચલાવવી કે તરવું (Swimming) વધુ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેમાં ઘૂંટણ પર શરીરનું વજન પડતું નથી અને સાંધાની સારી કસરત થાય છે.

૨. પોષણયુક્ત આહાર (Healthy Diet)

• કેલ્શિયમ અને વિટામિન D: હાડકાંની મજબૂતી માટે દૂધ, દહીં, પનીર, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી અને સવારનો કૂમળો તડકો (વિટામિન D માટે) ખૂબ જરૂરી છે.
• ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ: અખરોટ, અળસી (Flaxseeds) અને માછલીના તેલમાં ઓમેગા-3 હોય છે, જે સાંધાના સોજા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• વિટામિન C અને કોલાજન: ખાટા ફળો (લીંબુ, સંતરા, આમળા) માંથી વિટામિન C મળે છે, જે કાર્ટિલેજ (ગાદી) ને સ્વસ્થ રાખવા માટે જરૂરી કોલાજન પ્રોટીન બનાવવામાં મદદ કરે છે.

૩. યોગ્ય પોશ્ચર (Posture)

લાંબા સમય સુધી પલાંઠી વાળીને નીચે બેસવું કે ઉભડક (Squatting) બેસવાનું ટાળો, ખાસ કરીને જ્યારે ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવવાની શરૂઆત થઈ ગઈ હોય. ખુરશી પર બેસતી વખતે પગ લટકાવી રાખવાને બદલે જમીન પર પૂરા અડેલા રાખો.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

સારાંશમાં કહીએ તો, ઘૂંટણમાંથી આવતો ‘કટ-કટ’ અવાજ જો દુખાવા રહિત હોય, તો તે સંપૂર્ણપણે સામાન્ય છે. તેનાથી ગભરાઈને તમારી શારીરિક પ્રવૃત્તિ કે ચાલવાનું ક્યારેય બંધ ન કરવું જોઈએ. યોગ્ય જૂતા પહેરીને અને સાચી રીતે ચાલવાથી તમારા ઘૂંટણ વધુ સ્વસ્થ અને મજબૂત બનશે.

પરંતુ, જો આ અવાજની સાથે તમને દુખાવો, સોજો કે સાંધો જકડાઈ જવાની સમસ્યા થતી હોય, તો તે કોઈ છુપાયેલી બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવા સમયે જાતે ડૉક્ટર બનવાને બદલે તરત જ કોઈ સારા ઓર્થોપેડિક નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

યાદ રાખો, શરીર એ ચાલતું મશીન છે, તેને જેટલું ચલાવશો તેટલું કાટ લાગવાથી બચશે. યોગ્ય આહાર, નિયમિત કસરત અને સકારાત્મક અભિગમ સાથે તમે આજીવન તમારા ઘૂંટણને સ્વસ્થ રાખી શકો છો. ચાલતા રહો, સ્વસ્થ રહો!