એક્સિડન્ટ પછીની રિકવરી: વસ્ત્રાલમાં પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશન માટે દર્દીઓનો અનુભવ
એક્સિડન્ટ જીવનમાં એક ક્ષણમાં ઘણું બધું બદલી શકે છે. રોડ અકસ્માત, પડી જવાથી થયેલી ઇજા, ફ્રેક્ચર, ઓપરેશન, લિગામેન્ટ કે મસલ ઇન્જરી, માથાની ઇજા અથવા શરીરના એકથી વધુ ભાગમાં થયેલી ઈજા પછી માત્ર હોસ્પિટલમાં સારવાર પૂર્ણ થઈ જવાથી રિકવરી પૂરી થતી નથી. શરીરને ફરીથી સામાન્ય હલનચલન, શક્તિ, સંતુલન અને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ તરફ લાવવા માટે યોગ્ય પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશન ખૂબ મહત્વનું બની શકે છે.
ટ્રોમા પછીની રિહેબિલિટેશનનો મુખ્ય હેતુ માત્ર દુખાવો ઓછો કરવાનો નથી, પરંતુ દર્દીને શક્ય તેટલી સુરક્ષિત રીતે ફરીથી ચાલવા, બેસવા-ઉઠવા, સીડીઓ ચઢવા, હાથનો ઉપયોગ કરવા, રોજિંદા કામ કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે કામ અથવા અભ્યાસમાં પરત ફરવા સક્ષમ બનાવવાનો છે. માર્ગદર્શિકાઓમાં વ્યક્તિગત કસરત, શક્તિ, રેન્જ ઑફ મૂવમેન્ટ, સંતુલન, ચાલવાની તાલીમ અને દૈનિક કાર્યો સાથે જોડાયેલી રિહેબિલિટેશનને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
વસ્ત્રાલ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં અકસ્માત પછી રિકવરી લઈ રહેલા દર્દીઓ માટે ફિઝિયોથેરાપી અને રિહેબિલિટેશન એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો બની શકે છે.
પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશન એટલે શું?
Post-Trauma Rehabilitation એટલે અકસ્માત અથવા ગંભીર ઇજા પછી શરીરની ગુમાવેલી અથવા ઘટેલી કાર્યક્ષમતાને ધીમે-ધીમે પાછી લાવવાની સુવ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા.
અકસાન પછી નીચેની સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે:
- સતત અથવા હલનચલન દરમિયાન દુખાવો
- સોજો
- સાંધામાં જકડાશ
- હાથ કે પગની હલનચલન ઘટવી
- મસલ્સમાં નબળાઈ
- લાંબા સમય સુધી બેડ રેસ્ટ પછી શરીરની શક્તિ ઘટવી
- ચાલવામાં મુશ્કેલી
- લંગડાઈને ચાલવું
- સંતુલન બગડવું
- સીડીઓ ચઢવામાં મુશ્કેલી
- હાથ ઉપર કરવામાં કે પાછળ લઈ જવામાં તકલીફ
- રોજિંદા કામમાં બીજાની મદદની જરૂર પડવી
- અકસ્માત પછી ફરી ચાલવા કે બહાર જવા અંગેનો ડર
આ સમસ્યાઓ દરેક દર્દીમાં સમાન હોતી નથી. તેથી એક જ પ્રકારની કસરત દરેક દર્દી માટે યોગ્ય હોય એવું જરૂરી નથી.
અકસ્માત પછી રિહેબિલિટેશન શા માટે જરૂરી છે?
ઘણા દર્દીઓ એવું માને છે કે ફ્રેક્ચર જોડાઈ ગયું એટલે હવે સારવાર પૂરી થઈ. પરંતુ હાડકું જોડાવું અને શરીરની સંપૂર્ણ કાર્યક્ષમતા પાછી મેળવવી—બંને અલગ બાબતો છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ઘૂંટણનું ફ્રેક્ચર અથવા ઓપરેશન પછી હાડકું સારી રીતે સાજું થઈ રહ્યું હોય છતાં:
- ઘૂંટણ પૂરતું વળી ન શકે,
- પગના મસલ્સ નબળા પડી શકે,
- ચાલવાની પેટર્ન બદલાઈ શકે,
- સંતુલન ઓછું થઈ શકે,
- સીડીઓમાં મુશ્કેલી રહી શકે.
ટ્રોમા રિહેબિલિટેશનમાં મસલ સ્ટ્રેન્થ, સાંધાની મૂવમેન્ટ, ચાલવાની ક્ષમતા, સંતુલન અને રોજિંદા કાર્યો પર ધ્યાન આપવું મહત્વપૂર્ણ છે.
વસ્ત્રાલમાં દર્દીઓ માટે રિહેબિલિટેશનનો અનુભવ
અકસાન પછી દર્દીની સૌથી મોટી જરૂરિયાત માત્ર “કસરત કરવી” નથી. તેને પોતાની સ્થિતિ સમજાવનાર, તેની પ્રગતિ પ્રમાણે કસરત બદલનાર અને ધીમે-ધીમે આત્મવિશ્વાસ પાછો અપાવનાર રિહેબિલિટેશન અભિગમની જરૂર પડે છે.
ઘણા દર્દીઓ રિકવરી દરમિયાન આ પ્રકારના અનુભવમાંથી પસાર થાય છે:
“હવે પગમાં દુખાવો ઓછો છે, પરંતુ ચાલવાનો આત્મવિશ્વાસ નથી.”
“હાથનું ઓપરેશન સફળ થયું છે, પણ હાથ પૂરો ઊંચો થતો નથી.”
“ફ્રેક્ચર સાજું થઈ રહ્યું છે, પણ સીડીઓ ચઢવામાં હજુ મુશ્કેલી પડે છે.”
“લાંબા સમય સુધી આરામ કર્યા પછી શરીરમાં પહેલાની જેમ તાકાત રહી નથી.”
આવી સ્થિતિમાં રિહેબિલિટેશનનો હેતુ દર્દીને એકદમ મુશ્કેલ કસરતમાં મૂકવાનો નથી. દર્દીની વર્તમાન ક્ષમતા પ્રમાણે શરૂઆત કરીને ધીમે-ધીમે આગળ વધવું વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
પોસ્ટ-ટ્રોમા ફિઝિયોથેરાપીમાં કયા તબક્કાઓ હોઈ શકે?
દરેક દર્દીનો કેસ અલગ હોય છે, છતાં સામાન્ય રીતે રિહેબિલિટેશનને કેટલાક તબક્કામાં સમજી શકાય છે.
1. પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન
સૌ પ્રથમ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
તેમાં જરૂર મુજબ તપાસવામાં આવે છે:
- દુખાવાની તીવ્રતા
- સોજો
- સાંધાની Range of Motion
- મસલ સ્ટ્રેન્થ
- ચાલવાની ક્ષમતા
- બેલેન્સ
- શરીરની પોઝિશન
- દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ કરવાની ક્ષમતા
- વૉકર, સ્ટિક અથવા અન્ય સહાયની જરૂરિયાત
- સર્જરી પછીની સ્થિતિ
- ડૉક્ટર દ્વારા આપવામાં આવેલી Weight-Bearing સૂચનાઓ
આ મૂલ્યાંકનના આધારે વ્યક્તિગત રિહેબિલિટેશન પ્લાન તૈયાર કરી શકાય છે.
2. દુખાવો અને સોજો નિયંત્રિત કરવો
અકસાન પછી દુખાવો દર્દીને હલનચલનથી દૂર રાખી શકે છે. પરંતુ યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ જરૂરી હલનચલન જાળવી રાખવું પણ મહત્વનું છે.
સ્થિતિ પ્રમાણે ફિઝિયોથેરાપીમાં ઉપયોગ થઈ શકે છે:
- યોગ્ય પોઝિશનિંગ
- નિયંત્રિત મૂવમેન્ટ
- હળવી Range of Motion કસરતો
- સોજા માટે યોગ્ય કાળજી
- મસલ રિલેક્સેશન ટેક્નિક્સ
- જરૂરી હોય ત્યારે અન્ય ફિઝિયોથેરાપી પદ્ધતિઓ
કઈ ટેક્નિક ઉપયોગી છે તે ઇજાના પ્રકાર અને દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થવું જોઈએ.
3. સાંધાની મૂવમેન્ટ પાછી લાવવી
ફ્રેક્ચર, સર્જરી અથવા લાંબા સમય સુધી ઇમોબિલાઇઝેશન પછી સાંધામાં જકડાશ આવી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- ઘૂંટણ ઓછું વળવું
- ખભો ઊંચો ન થવો
- કોણી સીધી ન થવી
- પગનું ઍન્કલ મૂવમેન્ટ ઘટવું
આ માટે યોગ્ય Passive, Active-Assisted અથવા Active Range of Motion Exercises આપવામાં આવી શકે છે. ટ્રોમા પછી અસરગ્રસ્ત સાંધાઓની મૂવમેન્ટ જાળવવા અને સુધારવા માટે આવી કસરતોને માર્ગદર્શિકાઓમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
4. મસલ સ્ટ્રેન્થ પાછી મેળવવી
બેડ રેસ્ટ અથવા ઓછા હલનચલનને કારણે મસલ્સ નબળા પડી શકે છે.
આથી રિહેબિલિટેશનમાં ધીમે-ધીમે:
- Isometric exercises
- Active exercises
- Resistance exercises
- Core strengthening
- Lower-limb strengthening
- Upper-limb strengthening
જોડવામાં આવી શકે છે.
પરંતુ ફ્રેક્ચર, સર્જરી અથવા વજન મૂકવા અંગે ડૉક્ટરની મર્યાદા હોય તો તે મુજબ જ કસરત કરવી જોઈએ.
5. ફરીથી ચાલવાની તાલીમ
અકસાન પછી ચાલવું ઘણા દર્દીઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર હોય છે.
શરૂઆતમાં દર્દીને જરૂર પડી શકે:
- વૉકર
- ક્રચિસ
- સ્ટિક
- સપોર્ટ સાથે ચાલવાની તાલીમ
પછી ધીમે-ધીમે:
સપોર્ટ સાથે ચાલવું → ઓછા સપોર્ટ સાથે ચાલવું → સ્વતંત્ર ચાલવું
તરફ આગળ વધવામાં મદદ કરવામાં આવે છે.
ટ્રોમા પછી Weight-Bearing મંજૂર થયા બાદ Gait Re-education દ્વારા ચાલવાની પેટર્ન સુધારવા પર કામ કરી શકાય છે.
6. બેલેન્સ અને ફોલ પ્રિવેન્શન
અકસાન પછી શરીરની શક્તિ ઘટી હોય અથવા લાંબા સમય સુધી ચાલવાનું બંધ રહ્યું હોય તો સંતુલન પર અસર થઈ શકે છે.
આવા દર્દીઓ માટે યોગ્ય સમયે:
- Standing balance
- Weight shifting
- પગની સ્થિતિ અંગે જાગૃતિ
- Functional balance
- Turning practice
- Step training
જેવી પ્રવૃત્તિઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને વૃદ્ધ દર્દીઓમાં પડી જવાની શક્યતા ઘટાડવા માટે બેલેન્સ ટ્રેનિંગ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
7. રોજિંદા કામમાં પાછા ફરવું
રિહેબિલિટેશનનું સાચું પરિણામ ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે દર્દી માત્ર ક્લિનિકમાં કસરત જ નહીં, પરંતુ ઘરે પણ પોતાના કામ કરી શકે.
દર્દીના લક્ષ્યો હોઈ શકે:
- જાતે બેડ પરથી ઊઠવું
- ખુરશી પરથી ઊભા થવું
- બાથરૂમ સુધી ચાલવું
- કપડાં પહેરવા
- રસોડામાં હળવું કામ કરવું
- સીડીઓ ચઢવી
- બહાર થોડું ચાલવું
- વાહન ચલાવવા માટે જરૂરી કાર્યક્ષમતા પાછી મેળવવી
- કામ પર પરત ફરવું
ટ્રોમા રિહેબિલિટેશનમાં વ્યક્તિની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ અને સ્વતંત્રતા તરફ પરત ફરવાને મહત્વ આપવામાં આવે છે.
દર્દીઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર: “હું ફરી પહેલાં જેવો બનીશ?”
અકસાન પછી શારીરિક ઇજા જેટલી જ મુશ્કેલી ક્યારેક માનસિક રીતે પણ અનુભવાય છે.
દર્દીને વારંવાર વિચાર આવી શકે:
- “ફરીથી ચાલતાં ડર લાગે છે.”
- “ફરી પડી જઈશ તો?”
- “મારો પગ પહેલાં જેવો થશે?”
- “હું ફરી નોકરી કરી શકીશ?”
- “મને હંમેશા કોઈની મદદ લેવી પડશે?”
આ સમયે પરિવારનો સહકાર અને રિહેબિલિટેશન ટીમનું માર્ગદર્શન મહત્વપૂર્ણ છે.
રિહેબિલિટેશનમાં દર્દીના વ્યક્તિગત લક્ષ્યો અને માનસિક-ભાવનાત્મક સ્થિતિને ધ્યાનમાં લેવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.
દર્દીનો અનુભવ કેમ મહત્વનો છે?
દરેક દર્દીનું શરીર અને રિકવરી અલગ હોય છે.
એક દર્દી માટે 10 મિનિટ ચાલવું મોટું લક્ષ્ય હોઈ શકે છે, જ્યારે બીજા દર્દી માટે સીડીઓ ચઢવી મુખ્ય લક્ષ્ય હોઈ શકે.
આથી માત્ર “કેટલી કસરત કરી?” એ જ માપદંડ નથી.
વધુ મહત્વના પ્રશ્નો છે:
શું દર્દી ગઈકાલ કરતાં આજે વધુ સારી રીતે ચાલી શકે છે?
શું દુખાવો નિયંત્રિત છે?
શું મૂવમેન્ટ સુધરી છે?
શું મસલ્સની શક્તિ વધી છે?
શું દર્દી વધુ સ્વતંત્ર બન્યો છે?
આવા functional outcomes રિહેબિલિટેશનની પ્રગતિ સમજવામાં મદદ કરે છે.
પરિવારની ભૂમિકા પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ
અકસાન પછી દર્દીની સારવારમાં પરિવારની ભૂમિકા મોટી હોય છે.
પરિવારે:
- કસરત માટે પ્રોત્સાહન આપવું
- ડૉક્ટર/ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સૂચનાઓ સમજવી
- ઘરમાં સલામત વાતાવરણ રાખવું
- જરૂરી હોય ત્યારે ચાલવામાં સહાય કરવી
- દર્દીને અતિશય કસરત કરવા ન દેવી
- દવાઓ અને ફોલોઅપ અંગે જાગૃત રહેવું
- દર્દીના આત્મવિશ્વાસમાં વધારો કરવો
જરૂરી છે.
પરંતુ પરિવારજનો પોતાની રીતે કસરતનું પ્રમાણ વધારવાને બદલે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ પ્રમાણે જ પ્રગતિ કરાવે તે વધુ સુરક્ષિત છે.
ઘરેથી કસરતનું મહત્વ
ક્લિનિકમાં થતી ફિઝિયોથેરાપી સાથે યોગ્ય Home Exercise Program પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
દર્દીને તેની સ્થિતિ પ્રમાણે સમજાવવામાં આવી શકે:
- કઈ કસરત કરવી?
- કેટલી વાર કરવી?
- કેટલા Repetitions?
- ક્યારે રોકવી?
- કઈ મૂવમેન્ટ ટાળવી?
- ચાલવાનું કેટલું વધારવું?
ટ્રોમા પછી ઘરે એરોબિક અને સ્ટ્રેન્થનિંગ કસરતોનો કાર્યક્રમ અને નિયમિત પ્રગતિ સમીક્ષા પણ માર્ગદર્શિકાઓમાં સૂચવવામાં આવે છે.
રિકવરી કેટલા સમયમાં થાય?
આ પ્રશ્નનો એક જ જવાબ નથી.
રિકવરીનો સમય નિર્ભર કરી શકે છે:
- ઇજાના પ્રકાર પર
- ફ્રેક્ચરની ગંભીરતા પર
- સર્જરી થઈ છે કે નહીં
- એક કે અનેક ઇજાઓ છે
- દર્દીની ઉંમર અને સામાન્ય શારીરિક સ્થિતિ
- કેટલો સમય ઇમોબિલાઇઝેશન રહ્યું
- Weight-Bearing restrictions
- મસલ્સની શક્તિ
- દર્દી કસરતમાં કેટલો નિયમિત છે
- અન્ય તબીબી સમસ્યાઓ
- દર્દીના વ્યક્તિગત લક્ષ્યો
આથી “આટલા દિવસમાં ચોક્કસ સાજા થઈ જશો” એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી.
વસ્ત્રાલમાં પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશન પસંદ કરતી વખતે શું જોવું?
ફિઝિયોથેરાપી સેન્ટર પસંદ કરતાં માત્ર સાધનો કે ક્લિનિકનું કદ ન જોવું.
આ બાબતો ધ્યાનમાં લો:
1. વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન થાય છે?
દરેક દર્દીને એકસરખી કસરત કરાવવામાં આવે છે કે વ્યક્તિગત પ્લાન બનાવવામાં આવે છે?
2. Functional Recovery પર ધ્યાન છે?
માત્ર દુખાવો ઓછો કરવા કરતાં ચાલવા, બેલેન્સ અને રોજિંદા કાર્યો પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવે છે?
3. પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન થાય છે?
દર થોડા સમય પછી Strength, ROM, Balance અને Functional Ability ફરી તપાસવામાં આવે છે?
4. Home Exercise સમજાવવામાં આવે છે?
દર્દીને ઘરે શું કરવું અને શું ન કરવું તેની સ્પષ્ટ માહિતી આપવામાં આવે છે?
5. સર્જન/ડૉક્ટરની સૂચનાઓનું પાલન થાય છે?
ખાસ કરીને ફ્રેક્ચર અથવા સર્જરી પછી Weight-Bearing અને અન્ય restrictionsનું પાલન અત્યંત મહત્વનું છે.
પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશનમાં શું ન કરવું?
અકસાન પછી કેટલીક ભૂલો રિકવરી ધીમી કરી શકે છે.
પોતાની રીતે ભારે કસરત શરૂ ન કરવી
ખાસ કરીને ફ્રેક્ચર અથવા સર્જરી પછી YouTube પરથી જોઈને ભારે કસરત શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
દુખાવો થાય એટલે સંપૂર્ણ આરામ જ કરવો—એવું પણ નહીં
દરેક દર્દી માટે યોગ્ય હલનચલન જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ કઈ મૂવમેન્ટ અને કેટલું પ્રમાણ યોગ્ય છે તે નિષ્ણાત નક્કી કરે.
ડૉક્ટરની Weight-Bearing સૂચના અવગણવી નહીં
“હવે દુખતું નથી એટલે પગ પર સંપૂર્ણ વજન મૂકી શકાય” એવું માનવું જોખમી હોઈ શકે છે.
કસરતમાં ઉતાવળ ન કરવી
રિકવરી એક પ્રક્રિયા છે. ધીમે-ધીમે આગળ વધવું ઘણી વખત વધુ વ્યવહારુ હોય છે.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?
રિહેબિલિટેશન દરમિયાન નીચેના લક્ષણો જોવા મળે તો ફિઝિયોથેરાપી ચાલુ રાખવા કે બદલવા અંગે જાતે નિર્ણય લેવાને બદલે તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ:
- અચાનક ખૂબ વધારે દુખાવો
- ઝડપથી વધતો સોજો
- નવી અથવા વધતી નિષ્ક્રિયતા
- હાથ/પગમાં અસામાન્ય નબળાઈ
- ઘા આસપાસ ગંભીર લાલાશ અથવા સ્રાવ
- તાવ
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
- છાતીમાં દુખાવો
- અચાનક ચક્કર અથવા બેભાન થવું
- ઇજા થયેલા ભાગની સ્થિતિમાં અચાનક મોટો ફેરફાર
“રિકવરી” એટલે માત્ર દુખાવો ઓછો થવો નહીં
પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશનનું અંતિમ લક્ષ્ય દર્દીને શક્ય તેટલી સ્વતંત્ર અને કાર્યક્ષમ જીવનશૈલી તરફ પાછો લાવવાનું છે.
સફળ રિકવરીમાં અનેક નાના પગથિયાં હોય છે:
દુખાવો નિયંત્રિત કરવો → મૂવમેન્ટ વધારવી → મસલ્સ મજબૂત કરવી → બેલેન્સ સુધારવું → ચાલવાની તાલીમ → રોજિંદા કાર્યો → આત્મવિશ્વાસ → કામ/સામાજિક જીવન તરફ પરત ફરવું.
ટ્રોમા પછીની રિહેબિલિટેશન વ્યક્તિની ઇજા, જરૂરિયાત અને લક્ષ્યો પ્રમાણે કસ્ટમાઇઝ થવી જોઈએ; માર્ગદર્શિકાઓ પણ કસરતની શરૂઆત, આવર્તન, તીવ્રતા અને સમયગાળો વ્યક્તિ પ્રમાણે નક્કી કરવાની ભલામણ કરે છે.
નિષ્કર્ષ
અકસાન પછીની સારવાર હોસ્પિટલમાંથી ડિસ્ચાર્જ થતાં જ પૂરી થઈ જતી નથી. શરીરની શક્તિ, સાંધાની મૂવમેન્ટ, બેલેન્સ, ચાલવાની ક્ષમતા અને રોજિંદા જીવનમાં સ્વતંત્રતા પાછી મેળવવા માટે યોગ્ય પોસ્ટ-ટ્રોમા રિહેબિલિટેશન મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે.
વસ્ત્રાલમાં અકસ્માત પછી રિકવરી લઈ રહેલા દર્દીઓ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે—સાચું મૂલ્યાંકન, વ્યક્તિગત રિહેબિલિટેશન પ્લાન, નિયમિત કસરત, યોગ્ય પ્રગતિ અને પરિવારનો સહકાર.
સંશોધન અને માર્ગદર્શિકાઓમાં પણ ટ્રોમા પછીના રિહેબિલિટેશનમાં Strengthening, Range of Motion, Gait Training, Balance, Functional Activities અને વ્યક્તિગત લક્ષ્યોને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
અકસાન પછી રિકવરી એક દિવસની પ્રક્રિયા નથી—તે નાના-નાના સુધારાઓથી બનેલી યાત્રા છે. યોગ્ય માર્ગદર્શન સાથે દર્દી પોતાની રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ અને સ્વતંત્ર જીવન તરફ ફરી આગળ વધી શકે છે.
નોંધ: આ લેખ સામાન્ય આરોગ્ય માહિતી માટે છે. ફ્રેક્ચર, સર્જરી, માથાની ઇજા, નસની ઇજા અથવા અન્ય ગંભીર ટ્રોમા પછી કઈ કસરત કરવી તે દર્દીની તબીબી સ્થિતિ અને ડૉક્ટર/ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ પ્રમાણે નક્કી કરવું જોઈએ.
