ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમ (Cubital Tunnel): કોણીમાંથી પસાર થતી અલ્નર નસ દબાવાના લક્ષણો.

આપણા હાથ અને આંગળીઓની સંવેદના તેમજ હિલચાલ માટે કેટલીક મુખ્ય ચેતા (Nerves) જવાબદાર હોય છે. આમાંની એક મુખ્ય નસ એટલે અલ્નર નર્વ (Ulnar Nerve). જ્યારે આ અલ્નર નસ કોણીના ભીતરી ભાગમાંથી પસાર થતી નાની જગ્યા એટલે કે ક્યુબિટલ ટનલ (Cubital Tunnel) માં દબાય છે, ખેંચાય છે અથવા તેમાં સોજો આવે છે, ત્યારે તે સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમ (Cubital Tunnel Syndrome) કહેવામાં આવે છે.

ઘણા લોકો અનુભવતા હોય છે કે કોણીના અંદરના ભાગમાં વાગવાથી આખા હાથમાં કે ટચલી આંગળીમાં વીજળીનો આંચકો (electric shock) લાગ્યા જેવો અનુભવ થાય છે. જેને સામાન્ય ભાષામાં આપણે ‘ફની બોન’ (Funny Bone) કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં કોઈ હાડકું નથી પરંતુ અલ્નર નર્વ જ છે. જ્યારે આ નસ પર સતત કે લાંબા સમય સુધી દબાણ રહે છે, ત્યારે હાથમાં ઝણઝણાટી, સુન્નતા અને નબળાઈ આવી જાય છે.

આ લેખમાં આપણે ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમ શુ છે, તેના લક્ષણો, કારણો, નિદાન, ફિઝિયોથેરાપી અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

ક્યુબિટલ ટનલ શું છે અને અલ્નર નર્વનું કાર્ય શું છે?

અલ્નર નર્વ ગરદનમાંથી નીકળીને ખભા અને બાજુ (upper arm) માંથી પસાર થઈને કોણીની અંદરના ઉપસેલા હાડકા (Medial Epicondyle) ની પાછળ આવેલી એક સાંકડી જગ્યામાંથી પસાર થાય છે. આ સાંકડી જગ્યાને ક્યુબિટલ ટનલ કહેવામાં આવે છે. અહીંથી પસાર થઈને તે હાથના કાંડા અને આંગળીઓ સુધી જાય છે.

અલ્નર નર્વના મુખ્ય કાર્યો:

• સંવેદના (Sensation): તે હાથની સૌથી નાની આંગળી (ટચલી આંગળી / Little Finger) અને તેની બાજુની અનામિકા (Ring Finger) ના અડધા ભાગને સ્પર્શ, તાપમાન અને દુખાવાની સંવેદના પૂરી પાડે છે.
• હલનચલન (Motor Control): તે હાથ અને કાંડાના નાના-નાના સ્નાયુઓ તેમજ અંગૂઠાને અંદર તરફ લાવવાના સ્નાયુઓને નિયંત્રિત કરે છે. પકડ (Grip Strength) મજબૂત રાખવા માટે આ નસ ખૂબ જ જરૂરી છે.

ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમના મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)

ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમના લક્ષણો ધીમે-ધીમે શરૂ થાય છે અને સમય સાથે વધી શકે છે:

૧. ઝણઝણાટી અને સુન્નતા (Tingling and Numbness):

• ટચલી આંગળી અને અનામિકા (Ring finger) માં સતત કે વારંવાર ઝણઝણાટી કે સુન્નતા આવવી.
• ખાસ કરીને જ્યારે કોણી લાંબા સમય સુધી વળેલી રહે છે (જેમ કે ફોન પર વાત કરતી વખતે, ગાડી ચલાવતી વખતે કે ઊંઘતી વખતે) ત્યારે આ લક્ષણ વધી જાય છે.

૨. હાથ અને આંગળીઓમાં દુખાવો (Pain):

• કોણીના અંદરના ભાગમાં દુખાવો થવો, જે નીચે કાંડા અને આંગળીઓ તરફ ફેલાય છે (Radiating Pain).

૩. પકડ નબળી પડવી (Weakness in Grip):

• હાથથી વસ્તુઓ પકડવામાં કે ઉઠાવવામાં તકલીફ પડવી. હાથમાંથી કપ, ગ્લાસ, ચાવી કે કાગળ જેવી વસ્તુઓ અચાનક છટકી જવી.

૪. ઝીણવટભર્યા કામો કરવામાં મુશ્કેલી:

• શર્ટના બટન બંધ કરવા, લેપટોપ કે કમ્પ્યુટર પર ટાઇપિંગ કરવું, લખવું, વાયોલિન કે ગિટાર વગાડવું વગેરે જેવા કાર્યોમાં આંગળીઓની ગતિવિધિ ધીમી અને અસ્વાભાવિક બનવી.

૫. સ્નાયુઓનું સુકાઈ જવું (Muscle Atrophy – ગંભીર સ્થિતિ):

• જો આ સમસ્યા લાંબા સમય સુધી સારવાર વગર રહે, તો હાથ અને આંગળીઓની વચ્ચેના સ્નાયુઓ સુકાવા લાગે છે (પાતળા થઈ જાય છે).

૬. ‘ક્લો હેન્ડ’ (Claw-like Hand Position):

• અત્યંત ગંભીર કિસ્સામાં, ટચલી અને અનામિકા આંગળીઓ આપોઆપ વળેલી રહે છે અને સીધી થઈ શકતી નથી.

ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમ થવાના મુખ્ય કારણો (Causes)

અલ્નર નસ પર દબાણ આવવાના અનેક કારણો હોઈ શકે છે:

• કોણી લાંબા સમય સુધી વાળી રાખવી (Prolonged Elbow Flexion): જ્યારે કોણી 90 ડિગ્રી કરતાં વધુ વળેલી રહે છે, ત્યારે ક્યુબિટલ ટનલ પર ખેંચાણ વધે છે અને નસ દબાય છે. (દા.ત. રાત્રે ઊંઘતી વખતે હાથ વાળીને માથા નીચે રાખવો).
• કોણી પર સતત દબાણ (Direct Pressure): ટેબલ, કમ્પ્યુટર ડેસ્ક કે કારના આર્મરેસ્ટ પર કોણી Tekine (ટેકવીને) કલાકો સુધી બેસવાથી નસ પર સીધું દબાણ આવે છે.
• નસનું લપસવું (Subluxation of Ulnar Nerve): કેટલાક લોકોમાં કોણી વાળતી વખતે અલ્નર નસ પોતાના સ્થાન પરથી લપસીને આગળ-પાછળ થાય છે, જેનાથી ઘર્ષણ અને સોજો ઉત્પન્ન થાય છે.
• હાડકામાં ફેરફાર કે ઈજા (Bone Spurs or Previous Injury): જૂની કોણીની ઈજા, ફ્રેક્ચર, સંધિવા (Arthritis) કે હાડકાના વધારાના વિકાસ (Bone Spurs) ને કારણે ટનલની જગ્યા સાંકડી થઈ જાય છે.
• સતત એકસરખી હિલચાલ (Repetitive Activity): જિમમાં ભારે વ્યાયામ, ફેક્ટરીમાં વારંવાર કોણી વાળવાની મજૂરી કે રમતોમાં વારંવાર હાથનો ઉપયોગ કરવો.

ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમનું નિદાન (Diagnosis)

ડોક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચે મુજબની તપાસ કરીને આ સિન્ડ્રોમનું નિદાન કરે છે:

૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination):

• Tinel’s Sign: કોણીના અંદરના ભાગમાં અલ્નર નસ પર હળવેથી ટકોરો મારવામાં આવે છે. જો ટચલી આંગળી સુધી વીજળી જેવો આંચકો લાગે, તો ટેસ્ટ પોઝિટિવ ગણાય છે.
• Elbow Flexion Test: કોણીને સંપૂર્ણપણે વાળીને ૧ થી ૨ મિનિટ રાખવામાં આવે છે, જેથી લક્ષણો ફરી ઉભરે છે કે નહીં તે જોઈ શકાય.

૨. નર્વ કંડક્શન સ્ટડી (Nerve Conduction Velocity – NCV) અને EMG:

• આ ટેસ્ટ દ્વારા અલ્નર નવ માંથી સંકેતો (Electrical Signals) કેવા અને કેવા વેગથી પસાર થાય છે તે માપવામાં આવે છે. તેનાથી નસ ક્યાં અને કેટલી દબાયેલી છે તે ચોક્કસ જાણી શકાય છે.

ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમની સારવાર અને ફિઝિયોથેરાપી (Treatment & Physiotherapy)

શરૂઆતી અને મધ્યમ તબક્કાના ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમને યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી અને જીવનશૈલીમાં બદલાવ કરીને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકાય છે.

૧. અલ્નર નર્વ ગ્લાઇડિંગ વ્યાયામ (Ulnar Nerve Gliding Exercises)

નર્વ સ્લાઇડિંગ કે ગ્લાઇડિંગ એ એવી ખાસ કસરતો છે જે નસને ટનલની અંદર મુક્તપણે સરકવામાં મદદ કરે છે અને સોજો ઘટાડે છે:

• ચશ્મા જેવી પોઝિશન (OK Sign / Glasses Exercise):
  1. હાથના અંગૂઠા અને પ્રથમ આંગળીને જોડીને ‘OK’ નો સિમ્બોલ બનાવો.
  2. હાથને ફેરવીને તે ‘OK’ સર્કલને તમારી આંખ પર ચશ્માની જેમ ઊંધું રાખો (કોણી પૂરી વળેલી અને કાંડાને ફેરવીને).
  3. આ સ્થિતિમાં 3 થી 5 સેકન્ડ રોકાઈને હાથ સામાન્ય કરો.
  4. 8 થી 10 વખત આ પ્રક્રિયા દોહરાવો.
• કાંડા અને કોણીનું ગ્લાઇડિંગ:
  1. હાથને બાજુ પર સીધો ફેલાવો (ખભાની સમકક્ષ).
  2. કાંડાને પાછળની તરફ વાળો (જાણે કોઈ દીવાલને ધક્કો મારતા હોવ).
  3. હવે કોણીને વાળીને પંજાને કાન તરફ લાવો અને પછી પાછો હાથ સીધો કરો.

૨. રાત્રિ સ્પ્લિંટિંગ (Night Splinting)

ઊંઘતી વખતે અજાણતા જ કોણી વળી જતી હોય છે. આથી, રાત્રે કોણી સીધી (અથવા હળવી 30 ડિગ્રી વળેલી) રહે તે માટે એલ્બો બ્રેસ (Elbow Brace) કે સ્પ્લિન્ટ પહેરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આનાથી રાત્રે અલ્નર નસ પર દબાણ આવતું નથી અને સવારે થતી સુન્નતા ઘટે છે.

૩. પ્રવૃત્તિમાં સુધારો (Activity Modification)

• કમ્પ્યુટર / ડેસ્ક વર્ક: ટાઇપિંગ કરતી વખતે કોણીને કઠણ ટેબલ પર ટેકવીને ન રાખવી. સોફ્ટ એલ્બો પેડ (Elbow Pad) નો ઉપયોગ કરવો.
• મોબાઈલનો ઉપયોગ: ફોન પર વાત કરતી વખતે સતત એક જ હાથથી કોણી વાળી રાખવાને બદલે ઈયરફોન કે સ્પીકરનો ઉપયોગ કરવો.
• ડ્રાઇવિંગ: વાહન ચલાવતી વખતે વિન્ડો કે આર્મરેસ્ટ પર કોણી ટેકવવાનું ટાળવું.

૪. દવાઓ (Medication)

ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સોજો ઘટાડવા માટે એનએસએઆઈડી (NSAIDs) જેવી બળતરા વિરોધી દવાઓ અને નસની મજબૂતી માટે વિટામિન B12 ની સપ્લીમેન્ટ્સ લેવામાં આવે છે.

૫. સર્જરી (Surgery – ગંભીર કિસ્સામાં)

જો ફિઝિયોથેરાપી અને દવાથી 3 થી 6 મહિનામાં કોઈ રાહત ન મળે અથવા સ્નાયુઓ સુકાવા લાગે, તો સર્જરીની જરૂર પડે છે.

• Cubital Tunnel Release: આમાં ક્યુબિટલ ટનલના ઉપરના કઠણ પટ્ટાને કાપીને નસ પરનું દબાણ દૂર કરવામાં આવે છે.
• Anterior Transposition: આ પ્રક્રિયામાં અલ્નર નસને કોણીના પાછળના ભાગમાંથી હટાવીને આગળના સુરક્ષિત ભાગમાં શિફ્ટ કરવામાં આવે છે.

બચાવના ઉપાયો (Prevention Tips)

• કામ કરતી વખતે દર 30-40 મિનિટે બ્રેક લો અને હાથ સીધા કરીને સ્ટ્રેચ કરો.
• લાંબા સમય સુધી કોણી વાળીને બેસવાની કે ઊંઘવાની ટેવ બદલો.
• જિમમાં કસરત કરતી વખતે કોણી પર અતિશય ભાર ન આપો.
• કોણી પર સીધું દબાણ આવતું હોય તેવી જગ્યાઓએ કુશન કે પેડિંગનો ઉપયોગ કરો.

નિષ્કર્ષ

ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમ એ હાથ અને આંગળીઓની કાર્યક્ષમતાને અસર કરતી એક મહત્વપૂર્ણ ન્યુરોલોજીકલ સમસ્યા છે. જો શરૂઆતના તબક્કે જ તેના લક્ષણો ઓળખી લેવામાં આવે અને નર્વ ગ્લાઇડિંગ કસરતો, રાત્રિ સ્પ્લિન્ટ અને યોગ્ય પોસ્ચર અપનાવવામાં આવે, તો શસ્ત્રક્રિયા વિના આ સમસ્યામાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ મેળવી શકાય છે. હાથમાં સતત ઝણઝણાટી કે નબળાઈ અનુભવાય તો વિલંબ કર્યા વગર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ન્યુરોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.