ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસ

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસ (Autoimmune Hepatitis – AIH) એ લીવરનો એક ક્રોનિક (લાંબા સમયથી ચાલતો) રોગ છે, જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (immune system) ભૂલથી પોતાના જ લીવરના કોષોને વિદેશી અથવા હાનિકારક સમજીને તેના પર હુમલો કરવાનું શરૂ કરે છે. સામાન્ય રીતે, રોગપ્રતિકારક શક્તિ બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને અન્ય વિદેશી પદાર્થો સામે શરીરનું રક્ષણ કરે છે.

પરંતુ ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસમાં, આ રક્ષણાત્મક પ્રણાલી ખોટી રીતે કામ કરે છે, જેનાથી લીવરમાં બળતરા (inflammation) અને નુકસાન થાય છે. સમય જતાં, જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો, આ સતત બળતરા લીવરને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, જેને સિરોસિસ (cirrhosis) કહેવાય છે, અને અંતે લીવર નિષ્ફળતા (liver failure) તરફ દોરી શકે છે.

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસ શું છે?

આ રોગમાં, રોગપ્રતિકારક શક્તિ એન્ટિબોડીઝ (antibodies) ઉત્પન્ન કરે છે જે લીવરના કોષો પર હુમલો કરે છે. આ એન્ટિબોડીઝ લીવરના કોષોને નષ્ટ કરે છે, જેનાથી લીવરમાં સોજો અને બળતરા થાય છે. આ એક ક્રોનિક સ્થિતિ છે, જેનો અર્થ છે કે તે ધીમે ધીમે વિકસે છે અને લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. તે કોઈપણ ઉંમરના લોકોને અસર કરી શકે છે, પરંતુ તે સ્ત્રીઓમાં, ખાસ કરીને 15 થી 40 વર્ષની વયની અને 50 થી 70 વર્ષની વયની સ્ત્રીઓમાં વધુ જોવા મળે છે.

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

1. ટાઇપ 1 ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસ: આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે અને તે કોઈપણ ઉંમરે થઈ શકે છે. જોકે, તે યુવાન સ્ત્રીઓમાં અને કિશોરોમાં વધુ પ્રચલિત છે. આ પ્રકારના દર્દીઓમાં ઘણીવાર એન્ટિ-ન્યુક્લિયર એન્ટિબોડીઝ (ANA) અને/અથવા એન્ટિ-સ્મૂથ મસલ એન્ટિબોડીઝ (ASMA) જોવા મળે છે.
2. ટાઇપ 2 ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસ: આ પ્રકાર ઓછો સામાન્ય છે અને તે મુખ્યત્વે બાળકો અને નાના બાળકોને અસર કરે છે.

કારણો અને જોખમી પરિબળો

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસનું ચોક્કસ કારણ અજ્ઞાત છે. કેટલાક સંભવિત ટ્રિગર્સમાં શામેલ છે:

• આનુવંશિકતા: અમુક HLA (Human Leukocyte Antigen) જીન્સ ધરાવતા લોકોમાં AIH થવાનું જોખમ વધુ હોય છે. જો પરિવારમાં ઓટોઇમ્યુન રોગોનો ઇતિહાસ હોય તો જોખમ વધી શકે છે.
• દવાઓ: અમુક દવાઓ, જોકે દુર્લભ કિસ્સાઓમાં, AIH જેવી પ્રતિક્રિયાઓ પેદા કરી શકે છે.
• અન્ય ઓટોઇમ્યુન રોગો: AIH ધરાવતા ઘણા દર્દીઓને અન્ય ઓટોઇમ્યુન રોગો પણ હોય છે, જેમ કે થાઇરોઇડ રોગ (હાશિમોટોઝ થાઇરોઇડાઇટિસ), પ્રકાર 1 ડાયાબિટીસ, સેલિયાક રોગ, અલ્સેરેટિવ કોલાઇટિસ, સંધિવા (rheumatoid arthritis) વગેરે.

લક્ષણો

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસના લક્ષણો હળવાથી લઈને ગંભીર સુધીના હોઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં કોઈ લક્ષણો હોતા નથી અને રોગનું નિદાન નિયમિત રક્ત પરીક્ષણો દ્વારા થાય છે. અન્ય લોકોમાં અચાનક અને ગંભીર લક્ષણો દેખાઈ શકે છે. સામાન્ય લક્ષણોમાં શામેલ છે:

• થાક (Fatigue): સતત અને અતિશય થાક એ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે.
• કામળો (Jaundice): ચામડી અને આંખો પીળી પડવી, જે લીવર બિલિરૂબિનને યોગ્ય રીતે પ્રક્રિયા ન કરી શકવાને કારણે થાય છે.
• પેટમાં દુખાવો અને અસ્વસ્થતા: ખાસ કરીને જમણી બાજુ, પાંસળીની નીચેના ભાગમાં.
• સાંધા અને સ્નાયુઓમાં દુખાવો (Joint and Muscle Pain): સંધિવા જેવા લક્ષણો.
• ત્વચા પર ફોલ્લીઓ (Skin Rashes): વિવિધ પ્રકારની ફોલ્લીઓ દેખાઈ શકે છે.
• આછા રંગનો મળ (Pale Stools) અને ઘેરા રંગનો પેશાબ (Dark Urine): લીવર કાર્યમાં ગડબડ સૂચવે છે.
• વજન ઘટવો (Weight Loss): ભૂખ ન લાગવા અને શરીરના નબળા શોષણને કારણે.
• સ્પાઈડર એન્જીઓમા (Spider Angiomas): ત્વચા પર નાના, લાલ, સ્પાઈડર જેવા નિશાન.

જો રોગ આગળ વધે અને સિરોસિસ વિકસે, તો ગંભીર ગૂંચવણોના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે, જેમ કે પેટમાં પ્રવાહી ભરાવો (ascites), પગમાં સોજો (edema), માનસિક ગૂંચવણ (hepatic encephalopathy), અને રક્તસ્ત્રાવ થવાની વૃત્તિ.

નિદાન

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસનું નિદાન અન્ય લીવર રોગોને નકારી કાઢીને અને વિશિષ્ટ પરીક્ષણો દ્વારા કરવામાં આવે છે:

• રક્ત પરીક્ષણો (Blood Tests):
  • લીવર કાર્ય પરીક્ષણો (Liver Function Tests – LFTs): AST, ALT, આલ્કલાઇન ફોસ્ફેટસ, બિલિરૂબિન અને આલ્બુમિન જેવા એન્ઝાઇમ્સના સ્તરો ઊંચા આવી શકે છે.
  • ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન સ્તર (Immunoglobulin Levels): ખાસ કરીને IgG સ્તરમાં વધારો જોવા મળી શકે છે.
  • અન્ય વાયરલ હિપેટાઇટિસ માટે સ્ક્રીનિંગ: હેપેટાઇટિસ A, B, અને C ને નકારી કાઢવા માટે.
• લીવરના પેશીનો નાનો નમૂનો લઈને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસ કરવામાં આવે છે, જે બળતરા, નુકસાન અને સિરોસિસની હાજરી દર્શાવે છે અને અન્ય પ્રકારના હિપેટાઇટિસથી તેને અલગ પાડી શકે છે.

સારવાર

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસની સારવારનો મુખ્ય ધ્યેય રોગપ્રતિકારક શક્તિની અતિ-પ્રવૃત્તિને દબાવવાનો અને લીવરને વધુ નુકસાન થતું અટકાવવાનો છે.

1. રોગપ્રતિકારક શક્તિ દબાવતી દવાઓ (Immunosuppressants):
   • કોર્ટીકોસ્ટેરોઈડ્સ (Corticosteroids): પ્રેડ્નિસોન (Prednisone) અથવા પ્રેડ્નિસોલોન (Prednisolone) એ પ્રાથમિક સારવાર છે. આ દવાઓ બળતરાને ઝડપથી ઘટાડે છે. શરૂઆતમાં ઊંચા ડોઝ આપવામાં આવે છે, અને પછી લક્ષણો અને લીવર કાર્યમાં સુધારો થતાં ધીમે ધીમે ડોઝ ઘટાડવામાં આવે છે.
   • અન્ય ઇમ્યુનોસપ્રેસન્ટ્સ: માયકોફેનોલેટ મોફેટીલ (Mycophenolate Mofetil – MMF), સાયક્લોસ્પોરિન (Cyclosporine), ટેક્રોલિમસ (Tacrolimus) જેવી દવાઓનો ઉપયોગ એવા કિસ્સાઓમાં થઈ શકે છે જ્યાં દર્દી ઉપરોક્ત દવાઓને પ્રતિભાવ આપતા નથી અથવા તેમને ગંભીર આડઅસરો થાય છે.
2. લક્ષણોની સારવાર: થાક, સાંધાનો દુખાવો જેવા લક્ષણોને ઘટાડવા માટે સહાયક સારવાર આપવામાં આવે છે.
3. ગૂંચવણોની સારવાર: જો સિરોસિસ અથવા અન્ય ગૂંચવણો વિકસે, તો તેમની સારવાર કરવી પડે છે, જેમ કે પેટમાં પ્રવાહી દૂર કરવું, માનસિક ગૂંચવણને નિયંત્રિત કરવી વગેરે.

સારવાર સામાન્ય રીતે લાંબા ગાળાની હોય છે, અને ઘણા દર્દીઓને આજીવન દવાઓ લેવાની જરૂર પડે છે. દવાઓ બંધ કરવાથી રોગ ફરીથી સક્રિય થઈ શકે છે.

પૂર્વસૂચન (Prognosis) અને વ્યવસ્થાપન

ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસનું પૂર્વસૂચન સારવાર અને રોગની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી મોટાભાગના દર્દીઓમાં રોગને નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને લીવરને વધુ નુકસાન થતું અટકાવી શકાય છે. નિયમિત ફોલો-અપ અને લીવર કાર્ય પરીક્ષણો મહત્વપૂર્ણ છે.

જો તમને ઓટોઇમ્યુન હિપેટાઇટિસના લક્ષણો દેખાય, તો તાત્કાલિક ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ અથવા હિપેટોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે. યોગ્ય તબીબી સંભાળ અને જીવનશૈલીના ફેરફારો દ્વારા, આ રોગ સાથે સ્વસ્થ જીવન જીવી શકાય છે.