લાંબી બીમારીને કારણે પથારીવશ દર્દીઓને ન્યુમોનિયાથી બચાવવા માટે છાતીની ફિઝિયોથેરાપી.

જ્યારે કોઈ દર્દી લાંબી બીમારી, લકવો (Paralysis), ફ્રેક્ચર અથવા ઓપરેશનને કારણે લાંબો સમય પથારીવશ રહે છે, ત્યારે તેના શરીરમાં અનેક ફેરફારો થાય છે. આમાં સૌથી મોટું જોખમ ફેફસાં પર હોય છે. હલનચલનના અભાવે ફેફસાંમાં કફ (Mucus) જમા થવા લાગે છે, જે પાછળથી ચેપમાં પરિણમે છે. આ સ્થિતિને ‘હાઇપોસ્ટેટિક ન્યુમોનિયા’ (Hypostatic Pneumonia) કહેવામાં આવે છે.

પથારીવશ દર્દીઓ માટે છાતીની ફિઝિયોથેરાપી (Chest PT) એ માત્ર કસરત નથી, પણ જીવનરક્ષક સારવાર છે. ચાલો જાણીએ કે ઘરે રહીને દર્દીના ફેફસાંની સંભાળ કેવી રીતે રાખવી.

૧. પથારીવશ દર્દીઓમાં ન્યુમોનિયા કેમ થાય છે?

સામાન્ય વ્યક્તિ જ્યારે હલે છે, ચાલે છે કે ઉધરસ ખાય છે, ત્યારે ફેફસાંમાં જમા થયેલો કફ કુદરતી રીતે બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ પથારીવશ દર્દીઓમાં:

• ગુરુત્વાકર્ષણની અસર: લાંબો સમય ચતા સૂઈ રહેવાથી કફ ફેફસાંના પાછળના અને નીચેના ભાગમાં જમા થાય છે.
• નબળી ઉધરસ: શ્વાસના સ્નાયુઓ નબળા હોવાથી દર્દી જોરથી ઉધરસ ખાઈને કફ બહાર કાઢી શકતો નથી.
• ફેફસાંનું સંકોચાવું: પૂરો શ્વાસ ન લેવાને કારણે ફેફસાંના વાયુકોષો (Alveoli) ધીમે ધીમે બંધ થવા લાગે છે (Atelectasis).

૨. પોઝિશનલ ડ્રેનેજ (Positional Drainage): પોઝિશન બદલવાનું મહત્વ

ફેફસાંમાંથી કફને બહાર કાઢવા માટે ગુરુત્વાકર્ષણનો ઉપયોગ કરવો એ સૌથી સરળ રસ્તો છે.

• દર ૨ કલાકે પડખું ફેરવો: દર્દીને માત્ર ચતા ન સુવાડો. દર ૨ કલાકે તેને ડાબા પડખે અને જમણા પડખે ફેરવો.
• બેઠા કરવાની કોશિશ: જો શક્ય હોય તો, દિવસમાં ૨-૩ વાર દર્દીને પથારીમાં બેઠા કરો અથવા પલંગનો પાછળનો ભાગ ઊંચો કરો. બેસવાથી ફેફસાં પૂરેપૂરા ખૂલે છે.
• પ્રોન પોઝિશન (ઊંધા સુવડાવવું): જો ડોક્ટરે પરવાનગી આપી હોય, તો દિવસમાં થોડો સમય પેટના બળે ઊંધા સુવડાવવાથી ફેફસાંના પાછળના ભાગમાં જમા થયેલો કફ જલ્દી સાફ થાય છે.

૩. ચેસ્ટ પર્ક્યુઝન અને વાઇબ્રેશન (Chest Percussion)

આ ટેકનિક દ્વારા ફેફસાંની દીવાલ પર જમા થયેલો જીદ્દી કફ ઢીલો કરવામાં આવે છે.

• કપિંગ (Cupping): હથેળીને કપ જેવો આકાર આપીને દર્દીની છાતી અને પીઠ પર હળવા હાથે થાબડો. યાદ રાખો, આ પ્રક્રિયામાં થપ્પડ જેવો અવાજ આવવો જોઈએ (દુખાવો ન થવો જોઈએ).
• વાઇબ્રેશન: જ્યારે દર્દી શ્વાસ બહાર કાઢે, ત્યારે તમારી હથેળીથી છાતી પર હળવું ધ્રુજારી જેવું દબાણ આપો. આનાથી કફ નળીઓ તરફ સરકે છે.
• સાવચેતી: પાંસળી કે હાડકાં પર સીધું પ્રેશર ન આપવું. જમ્યા પછી તરત આ પ્રક્રિયા ન કરવી.

૪. શ્વાસની કસરતો અને કફ કાઢવાની રીત

જ્યારે કફ ઢીલો થાય, ત્યારે તેને બહાર કાઢવો જરૂરી છે:

• હફિંગ (Huffing Technique): દર્દીને કહો કે તે મોં ખુલ્લું રાખીને જોરથી હવા બહાર કાઢે (જાણે કાચ સાફ કરવા માટે વરાળ કાઢતા હોઈએ). આ ‘ઉધરસ’ કરતા ઓછું થકાવનારું છે અને કફને ઉપર લાવે છે.
• સ્પાયરોમેટ્રી (Incentive Spirometry): ત્રણ બોલ વાળા મશીનનો ઉપયોગ કરો. આ પથારીવશ દર્દીઓ માટે ફેફસાં ખોલવા માટેનું ઉત્તમ સાધન છે.
• ઊંડા શ્વાસ (Deep Breathing): દર્દીને નાકથી લાંબો શ્વાસ લેવા અને ૩ સેકન્ડ રોકી રાખીને ધીમેથી છોડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો.

૫. અન્ય પૂરક ઉપાયો

૧. હ્યુમિડિફિકેશન (વરાળ લેવી): સૂકો કફ બહાર નીકળવો મુશ્કેલ છે. ગરમ પાણીની વરાળ લેવાથી કફ પાતળો થાય છે અને જલ્દી સાફ થાય છે. ૨. હાઇડ્રેશન: જો ડોક્ટરે મનાઈ ન કરી હોય, તો દર્દીને પૂરતું પાણી પીવડાવો. શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ જળવાશે તો જ કફ પાતળો રહેશે. ૩. મોંની સફાઈ: મોંમાં રહેલા બેક્ટેરિયા શ્વાસ વાટે ફેફસાંમાં જઈ ન્યુમોનિયા કરી શકે છે, તેથી નિયમિત બ્રશ કે મોંની સફાઈ કરાવો.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે લાંબી બીમારી વાળા દર્દીઓ માટે ‘હોમ કેર ફિઝિયોથેરાપી’ પૂરી પાડીએ છીએ:

• મેન્યુઅલ સક્શનિંગ: જો દર્દી જાતે કફ ન કાઢી શકતો હોય, તો મશીન દ્વારા કફ સાફ કરવો.
• મોબિલાઇઝેશન: દર્દીના હાથ-પગની કસરત કરાવવી જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે અને ફેફસાં પર ભાર ઓછો પડે.
• ફેમિલી ટ્રેનિંગ: ઘરના સભ્યોને સાચી રીતે ‘કપિંગ’ અને ‘પોઝિશનિંગ’ કરવાની તાલીમ આપવી.

નિષ્કર્ષ

ન્યુમોનિયા એ પથારીવશ દર્દીઓ માટે એક મોટું જોખમ છે, પરંતુ તેને અટકાવવો શક્ય છે. દિવસમાં માત્ર ૨-૩ વાર કરવામાં આવતી ૧૦ મિનિટની છાતીની ફિઝિયોથેરાપી દર્દીને આઈસીયુ (ICU) માં જતા બચાવી શકે છે. પથારીવશ દર્દી માટે ‘ગતિ’ એ જ ‘જીવન’ છે, ભલે તે માત્ર તેના શ્વાસની ગતિ કેમ ન હોય.