ઉનાળામાં ડિહાઈડ્રેશન અને સ્નાયુઓના ગોટલા (Cramps).
☀️ ઉનાળામાં ડિહાઈડ્રેશન અને સ્નાયુઓના ગોટલા (Cramps): કારણો અને બચવાના સચોટ ઉપાયો
ગુજરાતનો ઉનાળો એટલે દઝાડતી લૂ અને અસહ્ય ગરમી. આ ઋતુમાં જ્યારે પારો 40°C ને વટાવે છે, ત્યારે આપણું શરીર અંદરથી કોરું પડવા લાગે છે. ઉનાળામાં સ્વાસ્થ્યને લગતી બે સૌથી મોટી સમસ્યાઓ જે અવારનવાર જોવા મળે છે તે છે — ડિહાઈડ્રેશન (શરીરમાં પાણીની અછત) અને સ્નાયુઓના ગોટલા (Muscle Cramps).
ઘણીવાર રાત્રે સૂતી વખતે કે બપોરે ચાલતી વખતે અચાનક પગના સ્નાયુઓ ખેંચાય છે અને અસહ્ય દુખાવો થાય છે, જેને આપણે ‘ગોટલો ચડવો’ કહીએ છીએ. આ બંને સમસ્યાઓ એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે. ચાલો આ લેખમાં તેના પાછળનું વિજ્ઞાન અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે વિગતવાર જાણીએ.
૧. ડિહાઈડ્રેશન અને મસલ ક્રેમ્પ્સ વચ્ચેનું જોડાણ
આપણું શરીર સ્નાયુઓના હલનચલન માટે અમુક ખાસ ક્ષારો (Electrolytes) પર આધાર રાખે છે, જેમ કે સોડિયમ, પોટેશિયમ, મેગ્નેશિયમ અને કેલ્શિયમ.
- પરસેવો અને ક્ષારોનો વ્યય: ઉનાળામાં શરીરનું તાપમાન જાળવવા માટે આપણને પુષ્કળ પરસેવો વળે છે. પરસેવા દ્વારા માત્ર પાણી જ નહીં, પણ આ કિંમતી ક્ષારો પણ શરીરની બહાર નીકળી જાય છે.
- ન્યુરો-મસ્ક્યુલર સંદેશા: જ્યારે શરીરમાં પાણી અને ક્ષારોનું સંતુલન બગડે છે, ત્યારે મગજથી સ્નાયુઓ સુધી પહોંચતા વીજ-સંકેતો (Electrical Signals) ગૂંચવાય છે. પરિણામે, સ્નાયુઓ તેમની મરજી વિરુદ્ધ જોરથી સંકોચાય છે, જેને આપણે ‘ગોટલો’ કહીએ છીએ.
૨. ઉનાળામાં મસલ ક્રેમ્પ્સ થવાના મુખ્ય કારણો
૧. પાણીની ઉણપ: દિવસ દરમિયાન ઓછું પાણી પીવું એ સૌથી મોટું કારણ છે. ૨. વધુ પડતી શારીરિક પ્રવૃત્તિ: બપોરના તડકામાં શ્રમ કરવાથી સ્નાયુઓ જલ્દી થાકી જાય છે અને ખેંચાય છે. ૩. પોષક તત્વોની અછત: આહારમાં પોટેશિયમ (જે કેળામાં હોય છે) કે મેગ્નેશિયમની કમી. ૪. બ્લડ સર્ક્યુલેશન: ગરમીમાં નસો સાંકડી થવાથી કે રક્ત પ્રવાહ ધીમો પડવાથી પણ ગોટલા ચડી શકે છે.
૩. ડિહાઈડ્રેશનના લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણો દેખાય, તો સમજવું કે તમારું શરીર પાણી માંગી રહ્યું છે:
- જીભ અને હોઠ સુકાવા.
- પેશાબનો રંગ ઘટ્ટ પીળો હોવો (આ સૌથી મોટો સંકેત છે).
- માથામાં દુખાવો કે ચક્કર આવવા.
- વધુ પડતો થાક લાગવો અને એકાગ્રતામાં ઘટાડો.
- ચામડી સૂકી અને નિસ્તેજ થવી.
૪. સ્નાયુઓના ગોટલા માટે ‘તત્કાલિક’ રાહતના ઉપાયો
જો અચાનક પગ કે હાથમાં ગોટલો ચડી જાય, તો ગભરાવાને બદલે આ સ્ટેપ્સ અનુસરો:
- સ્ટ્રેચિંગ (Stretching): જે સ્નાયુ ખેંચાયો હોય તેને ધીમેથી વિરુદ્ધ દિશામાં ખેંચો. જો પિંડી (Calf) માં ગોટલો ચડ્યો હોય, તો પગના પંજાને તમારા મોઢા તરફ ખેંચો.
- મસાજ: હળવા હાથે ગોળાકાર ગતિમાં તે ભાગ પર માલિશ કરો જેથી રક્ત પ્રવાહ વધે.
- હાઇડ્રેટ: તરત જ એક ગ્લાસ પાણી અથવા ORS (ઓરલ રીહાઇડ્રેશન સોલ્યુશન) પીવો.
- બરફનો શેક: જો દુખાવો ચાલુ રહે, તો બરફના ટુકડાને રૂમાલમાં લપેટીને શેક કરો, તેનાથી સોજો ઘટશે.
૫. બચવા માટેના ‘હાઇડ્રેશન’ નિયમો
- લીંબુ શરબત અને નાળિયેર પાણી: આ કુદરતી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ડ્રિંક્સ છે. નાળિયેર પાણીમાં પોટેશિયમ ભરપૂર હોય છે જે ગોટલા અટકાવે છે.
- છાશ: ઉનાળામાં અમૃત સમાન છાશમાં મીઠું અને જીરું નાખીને પીવાથી શરીર ઠંડું રહે છે અને સોડિયમની પૂર્તિ થાય છે.
- પાણીનું પ્રમાણ: તરસ લાગે તેની રાહ ન જુઓ. દર કલાકે ૧ ગ્લાસ પાણી પીવાની આદત પાડો.
- ફળોનું સેવન: તરબૂચ, શક્કરટેટી, કાકડી અને સંતરા જેવા ફળો ખાઓ જેમાં ૮૦-૯૦% પાણી હોય છે.
૬. ફિઝિયોથેરાપી સલાહ
જો તમને વારંવાર ગોટલા ચડતા હોય, તો રાત્રે સૂતા પહેલા ૫ મિનિટ પિંડી (Calf muscles) ના સ્ટ્રેચિંગ કરો. આનાથી રાત્રે ઊંઘમાં આવતા ‘નાઈટ ક્રેમ્પ્સ’ (Night Cramps) માં મોટી રાહત મળશે. આ ઉપરાંત, આહારમાં મેગ્નેશિયમયુક્ત ખોરાક જેમ કે બદામ, પાલક અને ડાર્ક ચોકલેટનો સમાવેશ કરો.
નિષ્કર્ષ
ઉનાળામાં ડિહાઈડ્રેશન અને સ્નાયુઓના ગોટલા એ તમારા શરીરની ચેતવણી છે કે તેને પોષણ અને આરામની જરૂર છે. પ્રવાહીનું પ્રમાણ જાળવી રાખીને અને તડકાથી બચીને તમે આ બંને સમસ્યાઓથી સરળતાથી બચી શકો છો. યાદ રાખો, તંદુરસ્ત ઉનાળો એ જ છે જેમાં શરીર ‘હાઈડ્રેટેડ’ હોય!
