ઘૂંટણના ઘસારા (Osteoarthritis) ના શરૂઆતી લક્ષણો.
🦴 ઘૂંટણનો ઘસારો (Osteoarthritis): શરૂઆતી લક્ષણો, કારણો અને બચવાના ઉપાયો
ઘૂંટણનો દુખાવો એ આજના સમયમાં માત્ર વૃદ્ધોની જ નહીં, પણ યુવાનોની પણ એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. જ્યારે ઘૂંટણના સાંધા વચ્ચે આવેલું રક્ષણાત્મક પડ એટલે કે કાર્ટિલેજ (Cartilage) ધીમે-ધીમે ઘસાવા લાગે છે, ત્યારે તેને ‘ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસ’ (Osteoarthritis) કહેવામાં આવે છે.
ઘણીવાર આપણે ઘૂંટણના દુખાવાને સામાન્ય થાક સમજીને અવગણીએ છીએ, પરંતુ જો તેના શરૂઆતી લક્ષણોને ઓળખી લેવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં થનારા ઓપરેશન કે ગંભીર જકડનથી બચી શકાય છે.
૧. ઘૂંટણના ઘસારાના શરૂઆતી લક્ષણો (Early Symptoms)
શરૂઆતમાં ઘસારો ખૂબ જ ધીમો હોય છે, પરંતુ નીચે મુજબના ફેરફારો ચેતવણી સમાન છે:
- હલનચલન વખતે દુખાવો: જ્યારે તમે લાંબા સમય સુધી બેઠા પછી ઉભા થાઓ અથવા સીડી ચઢો-ઉતરો ત્યારે ઘૂંટણમાં દુખાવો થવો. આ દુખાવો આરામ કરવાથી મટી જાય છે.
- સાંધાની જકડન (Morning Stiffness): સવારે ઉઠતી વખતે ઘૂંટણ જકડાઈ ગયા હોય તેવું લાગે છે. જોકે, થોડું ચાલ્યા પછી અથવા સાંધો ગરમ થયા પછી આ જકડન ઓછી થઈ જાય છે.
- કટ-કટ અવાજ આવવો (Crepitus): ઘૂંટણ વાળતી વખતે કે સીધા કરતી વખતે સાંધામાંથી કટ-કટ જેવો અવાજ આવવો અથવા ઘર્ષણ અનુભવવું. આ કાર્ટિલેજ ઘસાઈ જવાનો સંકેત છે.
- સોજો આવવો (Swelling): ઘૂંટણની આસપાસ હળવો સોજો દેખાવો અથવા સાંધાનો ભાગ ગરમ લાગવો. તે સાંધામાં રહેલા પ્રવાહી (Synovial Fluid) માં થતા ફેરફારને કારણે હોઈ શકે છે.
- લવચીકતામાં ઘટાડો: તમને એવું લાગે કે પહેલાની જેમ તમે ઘૂંટણને પૂરો વાળી શકતા નથી અથવા પલાંઠી વાળીને બેસવામાં તકલીફ પડે છે.
- હવામાન સાથે દુખાવો વધવો: ઘણીવાર ઠંડી કે ભેજવાળા વાતાવરણમાં ઘૂંટણનો દુખાવો વધી જાય છે.
૨. ઘૂંટણનો ઘસારો થવાના મુખ્ય કારણો
- ઉંમર: ૪૫-૫૦ વર્ષની ઉંમર પછી કાર્ટિલેજમાં કુદરતી રીતે ઘસારો શરૂ થાય છે.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વજન જેટલું વધારે હશે, ઘૂંટણ પર તેટલું જ વધુ દબાણ આવશે, જે ઘસારાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.
- વારંવાર થતી ઈજા: રમતગમત દરમિયાન કે અકસ્માતને કારણે ઘૂંટણમાં થયેલી જૂની ઈજા લાંબા ગાળે આર્થરાઈટિસમાં ફેરવાઈ શકે છે.
- વારસાગત: જો પરિવારમાં માતા-પિતાને આ સમસ્યા હોય, તો સંતાનોમાં થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
- સ્ત્રીઓમાં વધુ પ્રમાણ: મેનોપોઝ પછી હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે સ્ત્રીઓમાં ઘૂંટણનો ઘસારો વધુ જોવા મળે છે.
૩. ઘસારાના તબક્કાઓ (Stages of Osteoarthritis)
ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસ મુખ્યત્વે ચાર તબક્કામાં વહેંચાયેલું છે:
- સ્ટેજ ૧: સાંધા વચ્ચેની જગ્યામાં નજીવો ફેરફાર, દુખાવો બહુ હોતો નથી.
- સ્ટેજ ૨: હળવો ઘસારો અને હાડકાંમાં નાના ઉભાર (Bone Spurs) દેખાવા લાગે છે.
- સ્ટેજ ૩: કાર્ટિલેજ નોંધપાત્ર રીતે ઘસાય છે અને સાંધા વચ્ચેની જગ્યા સાંકડી થાય છે.
- સ્ટેજ ૪: સાંધાની જગ્યા સાવ પૂરી થઈ જાય છે અને હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાઈ છે. આ તબક્કે ઓપરેશનની જરૂર પડી શકે છે.
૪. શરૂઆતી તબક્કે અટકાવવાના ઉપાયો
જો તમને શરૂઆતી લક્ષણો દેખાય, તો આ ફેરફારો કરો:
- વજન ઘટાડો: માત્ર ૫ કિલો વજન ઘટાડવાથી પણ ઘૂંટણના દુખાવામાં ૫૦% રાહત મળી શકે છે.
- કસરત: ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓ (Quadriceps and Hamstrings) ને મજબૂત કરવાની કસરતો કરો. મજબૂત સ્નાયુઓ સાંધાનો ભાર પોતાના પર લઈ લે છે.
- આહાર: કેલ્શિયમ, વિટામિન D અને ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડથી ભરપૂર ખોરાક લો (દા.ત. અખરોટ, દૂધ, અળસીના દાણા).
- યોગ્ય પગરખાં: કુશનવાળા અને આરામદાયક પગરખાં પહેરો. હાઈ હીલ્સ પહેરવાનું ટાળો.
- જમીન પર બેસવાનું ટાળો: જો દુખાવો શરૂ થયો હોય, તો પલાંઠી વાળીને બેસવાનું કે ઉભડક (Squat) બેસવાનું ઓછું કરો.
૫. સારવારના વિકલ્પો
- ફિઝિયોથેરાપી: અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી અને કસરત દ્વારા સોજો અને દુખાવો ઓછો કરી શકાય છે.
- ની-કેપ (Knee Cap): ચાલતી વખતે ઘૂંટણને ટેકો આપવા માટે ની-કેપ પહેરી શકાય.
- ગ્લુકોસામાઈન સપ્લીમેન્ટ્સ: જે કાર્ટિલેજના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
ઘૂંટણનો ઘસારો એ વૃદ્ધાવસ્થાની અનિવાર્યતા નથી. જો શરૂઆતી લક્ષણોને ઓળખીને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવામાં આવે, તો આપણે જીવનભર આપણા ઘૂંટણને કાર્યરત રાખી શકીએ છીએ. “પ્રિવેન્શન ઇઝ બેટર ધેન ક્યોર” – એટલે કે સાવચેતી એ જ શ્રેષ્ઠ સારવાર છે.
