હાથ કે પગમાં પ્લાસ્ટર આવ્યા પછી રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) ચાલુ રાખવાની કસરતો.

હાડકામાં ફ્રેક્ચર થાય ત્યારે તેને સ્થિર રાખવા માટે પ્લાસ્ટર (Cast) લગાવવામાં આવે છે. પ્લાસ્ટરનો મુખ્ય હેતુ હાડકાને હલનચલન વગર જોડાવા દેવાનો છે, પરંતુ આ સ્થિરતાને કારણે એક મોટી સમસ્યા સર્જાય છે: રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) ધીમું પડવું.

જ્યારે અંગ લાંબો સમય સ્થિર રહે છે, ત્યારે સ્નાયુઓ ‘પમ્પ’ તરીકે કામ કરી શકતા નથી, જેનાથી સોજો વધે છે, આંગળીઓ વાદળી પડી શકે છે અથવા લોહીની ગાંઠ (DVT) થવાનું જોખમ રહે છે. ફિઝિયોથેરાપી મુજબ, પ્લાસ્ટરની અંદર અને બહાર રહીને કરવામાં આવતી ‘સૂક્ષ્મ કસરતો’ લોહીનું વહન ચાલુ રાખવા માટે અનિવાર્ય છે.

Table of Contents

૧. લોહીનું પરિભ્રમણ ઓછું થવાના લક્ષણો

જો પ્લાસ્ટર પહેર્યા પછી તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ જણાય, તો તે રક્ત પરિભ્રમણ ખોરવાયાની નિશાની હોઈ શકે છે:

આંગળીઓ કે પંજામાં અસહ્ય સોજો આવવો.
આંગળીઓનો રંગ ફીકો અથવા વાદળી (Bluish) પડવો.
સતત ખાલી ચડવી અથવા ઝણઝણાટી થવી.
આંગળીઓ હલાવતી વખતે તીવ્ર દુખાવો થવો.
પ્લાસ્ટર ખૂબ ટાઈટ લાગવું.

૨. હાથમાં પ્લાસ્ટર હોય ત્યારે કરવાની કસરતો

જો તમારા હાથમાં (કાંડા કે કોણી પાસે) પ્લાસ્ટર હોય, તો આ પ્રવૃત્તિઓ દર કલાકે ૧૦ વાર કરો:

આંગળીઓની મૂવમેન્ટ (Finger Flicks): પ્લાસ્ટરની બહાર દેખાતી આંગળીઓને પૂરેપૂરી ખોલો અને પછી મુઠ્ઠી વાળો. આનાથી હથેળીમાં લોહીનું દબાણ વધશે.
અંગૂઠાનું રોટેશન: અંગૂઠાને ગોળ ફેરવો અને તેને દરેક આંગળીના ટેરવા સાથે અડાડો.
ખભાનું હલનચલન: પ્લાસ્ટર કાંડા પર હોય તો પણ ખભાને ઉપર-નીચે અને ગોળ ફેરવો. જો ખભો જકડાઈ જશે તો ‘ફ્રોઝન શોલ્ડર’ થઈ શકે છે.
બોલ સ્ક્વીઝિંગ (Soft Ball Squeeze): જો ડોક્ટરે મંજૂરી આપી હોય, તો હથેળીમાં પોચો સ્પોન્જ બોલ રાખીને તેને ધીમેથી દબાવો.

૩. પગમાં પ્લાસ્ટર હોય ત્યારે કરવાની કસરતો

પગમાં પ્લાસ્ટર હોય ત્યારે લોહીને ઉપર હૃદય તરફ પહોંચાડવું અઘરું હોય છે, તેથી આ કસરતો ખૂબ મહત્વની છે:

એન્કલ પમ્પ (Ankle Pumps): જો પ્લાસ્ટર ઘૂંટણની નીચે હોય અને પંજો ખુલ્લો હોય, તો પંજાને સતત ઉપર-નીચે કરો. આ ‘કાફ મસલ્સ’ (પિંડી) ને સક્રિય કરે છે, જે શરીરનું ‘બીજું હૃદય’ ગણાય છે.
ટો વિગલિંગ (Toe Wiggling): પગની આંગળીઓને સતત હલાવતા રહો. આનાથી પંજામાં સોજો જમા થશે નહીં.
સ્ટેટિક ક્વાડ્સ (Static Quadriceps): પ્લાસ્ટરની અંદર જ તમારા સાથળના સ્નાયુઓને કડક કરો (ઘૂંટણને નીચેની તરફ દબાવો), ૫ સેકન્ડ પકડી રાખો અને છોડો.
હિપ એબડક્શન: સીધા સૂઈને પ્લાસ્ટર વાળો આખો પગ સહેજ બાજુ પર લઈ જાવ અને પાછો લાવો (જો વજન ઉઠાવવાની મનાઈ ન હોય તો).

૪. સોજો ઘટાડવાની ‘એલિવેશન’ (Elevation) પદ્ધતિ

કસરતની સાથે લોહીનું પરિભ્રમણ સુધારવાની શ્રેષ્ઠ રીત ‘એલિવેશન’ છે: ૧. હાથ માટે: જ્યારે બેઠા હોવ ત્યારે હાથને ઓશીકા પર હૃદયના સ્તરથી સહેજ ઊંચો રાખો. ઝૂળ (Sling) નો ઉપયોગ ચાલતી વખતે જ કરો, બેસતી વખતે હાથને ખુલ્લો અને ઊંચો રાખો. ૨. પગ માટે: સૂતી વખતે પગ નીચે ૨-૩ ઓશીકા મૂકો જેથી પંજો હૃદય કરતા ઊંચો રહે. ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી સોજો કુદરતી રીતે ઉતરી જશે.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે પ્લાસ્ટર પહેરેલા દર્દીઓને ‘આઈસોમેટ્રિક કસરતો’ શીખવીએ છીએ:

સ્નાયુઓનું રક્ષણ: અમે એવી કસરતો કરાવીએ છીએ જેથી પ્લાસ્ટર ખૂલે ત્યારે સ્નાયુઓ સાવ પાતળા (Atrophy) ન થઈ ગયા હોય.
સાંધાની જકડન: પ્લાસ્ટરની આસપાસના ખુલ્લા સાંધા (જેમ કે ખભો કે થાપો) જકડાઈ ન જાય તેની કાળજી લઈએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

પ્લાસ્ટર એ હાડકાને સાંધવા માટે છે, પણ તે તમારા શરીરના લોહીના પ્રવાહને રોકવું ન જોઈએ. આ નાની લાગતી આંગળીઓની હિલચાલ ભવિષ્યની મોટી જટિલતાઓ (Complications) રોકી શકે છે. પ્લાસ્ટર આવ્યાના પહેલા દિવસથી જ સક્રિય રહો.