પાર્કિન્સન્સમાં ‘શફલિંગ ગેટ’ (પગ ઘસડીને ચાલવું) સુધારવા માટે ફ્લોર માર્કર ટ્રેનિંગ.
પાર્કિન્સન્સ ડિસીઝ (Parkinson’s Disease) એ એક ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિ છે જે શરીરના હલનચલનને પ્રભાવિત કરે છે. આ બીમારીમાં જોવા મળતું સૌથી સામાન્ય અને પડકારજનક લક્ષણ છે ‘શફલિંગ ગેટ’ (Shuffling Gait), જેમાં વ્યક્તિ ચાલતી વખતે પગ પૂરા ઉંચકવાને બદલે જમીન પર ઘસડીને ચાલે છે. આનાથી લપસી પડવાનું કે ઠોકર લાગવાનું જોખમ વધી જાય છે.
જ્યારે મગજ પગને ઉંચકવા માટે પૂરતા સંકેતો આપી શકતું નથી, ત્યારે ‘વિઝ્યુઅલ ક્યુઝ’ (Visual Cues) એટલે કે આંખ સામે દેખાતા નિશાનો અત્યંત અસરકારક સાબિત થાય છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે ‘ફ્લોર માર્કર ટ્રેનિંગ’ વિશે વિગતવાર જાણીશું જે પાર્કિન્સન્સના દર્દીઓની ચાલ સુધારવામાં મદદરૂપ થાય છે.
૧. શફલિંગ ગેટ અને ‘ફ્રીઝિંગ’ એટલે શું?
પાર્કિન્સન્સમાં ડોપામાઈન નામના કેમિકલની ઉણપને કારણે મગજ અને સ્નાયુઓ વચ્ચેનો તાલમેલ બગડે છે.
- શફલિંગ ગેટ: દર્દી નાના-નાના ડગલાં ભરે છે અને પગ જમીન સાથે ઘસાતા રહે છે.
- ફ્રીઝિંગ (Freezing): ઘણીવાર દર્દીને એવું લાગે છે કે તેના પગ જમીન સાથે ચોંટી ગયા છે, ખાસ કરીને ચાલવાનું શરૂ કરતી વખતે કે વળાંક લેતી વખતે.
- જોખમ: આ સ્થિતિમાં શરીરનું સંતુલન બગડવાની અને પડી જવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
૨. ફ્લોર માર્કર ટ્રેનિંગ શું છે?
ફ્લોર માર્કર ટ્રેનિંગ એ એક પ્રકારની ‘વિઝ્યુઅલ ફીડબેક’ પદ્ધતિ છે. આમાં જમીન પર ચોક્કસ અંતરે રંગીન પટ્ટીઓ અથવા નિશાનો બનાવવામાં આવે છે. દર્દીએ આ નિશાનો પર અથવા તેની ઉપરથી પગ મૂકીને ચાલવાનું હોય છે.
- મગજ પર અસર: જ્યારે દર્દી સામે કોઈ નિશાન જુએ છે, ત્યારે મગજ ‘ઓટોમેટિક’ હલનચલનને બદલે ‘કોન્શિયસ’ (જાગૃત) હલનચલનનો ઉપયોગ કરે છે, જે પગને ઉંચકવામાં મદદ કરે છે.
- આત્મવિશ્વાસ: સ્પષ્ટ લક્ષ્ય હોવાથી દર્દીના ડર અને મૂંઝવણમાં ઘટાડો થાય છે.
૩. ઘરે ફ્લોર માર્કર ટ્રેનિંગ કેવી રીતે કરવી?
તમે તમારા ઘરના હોલ કે કોરિડોરમાં આ સેટઅપ સરળતાથી કરી શકો છો:
૧. સાધન: બ્રાઈટ કલરની સેલોટેપ (જેમ કે લાલ, પીળી કે તેજસ્વી વાદળી) નો ઉપયોગ કરો જે જમીનના રંગથી અલગ દેખાય. ૨. અંતર: સામાન્ય રીતે ૧૨ થી ૧૫ ઇંચના અંતરે આડી પટ્ટીઓ લગાવો. (તમારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમારા ડગલાંની ક્ષમતા મુજબ આ અંતર નક્કી કરી આપશે). ૩. પદ્ધતિ:
- સીધા ટટ્ટાર ઊભા રહો.
- દરેક ડગલે એક પટ્ટીને ઓળંગવાનો પ્રયત્ન કરો.
- પગને ઘસડવાને બદલે તેને ઘૂંટણમાંથી સહેજ ઊંચકીને પટ્ટીની બીજી બાજુ મૂકો. ૪. લયબદ્ધતા: ચાલતી વખતે “એક-બે, એક-બે” અથવા કોઈ લયબદ્ધ સંગીતનો ઉપયોગ કરવાથી ગતિ જળવાઈ રહેશે.
૪. ફિઝિયોથેરાપી અને અન્ય સહાયક કસરતો
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક ખાતે અમે પાર્કિન્સન્સ માટે ‘ગેટ રિહેબિલિટેશન’ (Gait Rehabilitation) પ્રોગ્રામ ચલાવીએ છીએ:
- મોટી હિલચાલ (LSVT BIG): અમે દર્દીને મોટા ડગલાં ભરવા અને હાથના જોરદાર સ્વિંગ (Swing) સાથે ચાલવાની પ્રેક્ટિસ કરાવીએ છીએ.
- બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: ચાલતી વખતે સંતુલન ન બગડે તે માટે ખાસ સ્ટેબિલિટી કસરતો.
- લેઝર કેન (Laser Cane): કેટલાક કિસ્સાઓમાં અમે એવી લાકડીનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપીએ છીએ જે જમીન પર લાલ લેઝર લાઇન બનાવે છે, જે ‘પોર્ટેબલ ફ્લોર માર્કર’ જેવું કામ કરે છે.
૫. સંભાળ રાખનાર (Caregiver) માટે ટિપ્સ
- પ્રોત્સાહન આપો: જ્યારે દર્દી ચાલતા અટકી જાય, ત્યારે તેમને “પગ ઉંચકો” કહેવાને બદલે “પહેલી પટ્ટી પર પગ મૂકો” એવું ચોક્કસ સૂચન આપો.
- અવરોધ દૂર કરો: રસ્તામાં નડતા ગાલીચા કે વાયર હટાવી દો.
- ધીરજ રાખો: પાર્કિન્સન્સના દર્દીને કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવામાં સમય લાગે છે, તેથી ઉતાવળ ન કરાવો.
નિષ્કર્ષ
પગ ઘસડીને ચાલવું એ પાર્કિન્સન્સનો ભાગ હોઈ શકે છે, પણ તે તમારી સ્વતંત્રતા છીનવી શકતું નથી. ફ્લોર માર્કર ટ્રેનિંગ જેવી સરળ અને અસરકારક પદ્ધતિઓ દ્વારા તમે તમારી ચાલમાં સુધારો કરી શકો છો અને પડી જવાની ચિંતા વગર હરી-ફરી શકો છો.
