કોલર બોન (Collarbone) ફ્રેક્ચર પછી ખભાને ફ્રોઝન શોલ્ડર થતો કઈ રીતે અટકાવવો?

કોલરબોન, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ક્લેવિકલ’ (Clavicle) કહેવામાં આવે છે, તે આપણા છાતીના હાડકાને ખભા સાથે જોડે છે. જ્યારે આ હાડકું તૂટે છે, ત્યારે ડોક્ટર સામાન્ય રીતે હાથને ‘સ્લિંગ’ (ઝૂળી) માં રાખવાની સલાહ આપે છે જેથી હાડકું હલનચલન વગર જોડાઈ શકે.

પરંતુ, કોલરબોન ફ્રેક્ચરની સારવારમાં સૌથી મોટી આડઅસર એ છે કે હાથ લાંબો સમય સ્થિર રહેવાને કારણે ખભો જકડાઈ જાય છે, જેને ‘ફ્રોઝન શોલ્ડર’ (Frozen Shoulder) કહેવામાં આવે છે. જો એકવાર ખભો ફ્રોઝન થઈ જાય, તો તેને ખોલવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે ફ્રેક્ચરની સારવાર દરમિયાન જ ખભાની હિલચાલ કેવી રીતે જાળવી રાખવી.

Table of Contents

૧. ફ્રોઝન શોલ્ડર કેમ થાય છે?

જ્યારે કોલરબોન તૂટે છે, ત્યારે દુખાવાને કારણે દર્દી ખભાને બિલકુલ હલાવતા નથી.

કેપ્સ્યુલર સ્ટીફનેસ: ખભાના સાંધાની આસપાસ એક લવચીક પડ (Capsule) હોય છે. હલનચલનના અભાવે આ પડ જાડું અને કઠણ થઈ જાય છે.
સ્નાયુઓનું સંકોચન: ખભાના સ્નાયુઓ (Rotator Cuff) વપરાશ વગર ટૂંકા અને નબળા પડી જાય છે.
લોહીનું પરિભ્રમણ: સ્થિરતાને કારણે સાંધામાં લોહીનો પ્રવાહ ઘટે છે, જે જકડન વધારે છે.

૨. ફ્રેક્ચરના પહેલા ૨ અઠવાડિયા: ‘સુરક્ષિત હલનચલન’

શરૂઆતના દિવસોમાં હાડકા પર દબાણ ન આવે તે રીતે અન્ય સાંધાઓને સક્રિય રાખવા જરૂરી છે:

૧. આંગળીઓ અને કાંડાની કસરત: સ્લિંગમાં હાથ હોય ત્યારે પણ સતત મુઠ્ઠી વાળો અને ખોલો. કાંડાને ઉપર-નીચે ફેરવો. આનાથી સોજો ઘટશે. ૨. કોણીનું હલનચલન: દિવસમાં ૨-૩ વાર સ્લિંગમાંથી હાથ કાઢીને કોણીને ધીમેથી સીધી કરો અને વાળો. આ કરતી વખતે ખભાને હલાવવો નહીં. ૩. પેન્ડુલમ એક્સરસાઇઝ (Pendulum Exercise): આ સૌથી મહત્વની કસરત છે. થોડા આગળ નમો અને જે તે બાજુના હાથને નીચે લટકતો છોડો. હવે શરીરના જોરે હાથને ધીમેથી ગોળ ફેરવો (જાણે ઘડિયાળનું લોલક). આમાં ખભાના સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કર્યા વગર સાંધામાં હલનચલન થાય છે.

૩. ૩ થી ૬ અઠવાડિયા: ‘એક્ટિવ આસિસ્ટેડ’ કસરતો

જ્યારે ડોક્ટર એક્સ-રે જોઈને કહે કે હાડકું જોડાવાની શરૂઆત થઈ છે, ત્યારે ધીમેથી ખભાની રેન્જ વધારવી:

લાકડીની મદદથી કસરત (Wand Exercises): એક લાકડી પકડો. સારા હાથની મદદથી ફ્રેક્ચર વાળા હાથને ધીમેથી ઉપરની તરફ ધકેલો.
શોલ્ડર શ્રગ્સ (Shoulder Shrugs): બંને ખભાને કાન તરફ ઊંચા કરો અને પછી નીચે લાવો. આનાથી કોલરબોન આસપાસના સ્નાયુઓ સક્રિય થશે.
વોલ ક્લાઈમ્બિંગ (Wall Climbing): દીવાલ સામે ઉભા રહી આંગળીઓની મદદથી ધીમે-ધીમે હાથને દીવાલ પર ઉપર ચઢાવો. જ્યાં દુખાવો શરૂ થાય ત્યાં અટકી જાઓ.

૪. ૬ અઠવાડિયા પછી: મજબૂતીકરણ (Strengthening)

એકવાર હાડકું પૂરેપૂરું જોડાઈ જાય પછી ખભાના સ્નાયુઓને ફરીથી તાકાત આપવી જરૂરી છે:

રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ: રબર બેન્ડની મદદથી હાથને બહારની તરફ અને અંદરની તરફ ખેંચવાની કસરત કરો.
પુશ-અપ્સ (દીવાલ પર): દીવાલના ટેકે હળવા પુશ-અપ્સ કરો.

૫. ખાસ સાવચેતીઓ

ભારે વજન: ફ્રેક્ચર પછી ઓછામાં ઓછા ૩ મહિના સુધી તે હાથે ભારે થેલી કે વજન ઉઠાવવું નહીં.
સૂવાની રીત: જે બાજુ ફ્રેક્ચર હોય તે પડખે ન સૂવું. પીઠ પાછળ ઓશીકા રાખીને સહેજ ઊંચા સૂવું હિતાવહ છે.
ઝૂળી (Sling) નો સાચો ઉપયોગ: સ્લિંગ એટલી ઊંચી રાખો કે ખભા પર વજન ન આવે, પણ એટલી નીચે પણ ન રાખો કે હાથ લટકી જાય.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે કોલરબોન ફ્રેક્ચરના દર્દીઓ માટે ‘ગ્રેડ-૧ મોબિલાઈઝેશન’ ટેકનિક વાપરીએ છીએ:

મેન્યુઅલ થેરાપી: અમે હાડકા પર દબાણ આપ્યા વગર ખભાના સાંધાને હળવેથી હલાવીએ છીએ જેથી તે જકડાય નહીં.
પેઇન મેનેજમેન્ટ: TENS કે આલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા દુખાવો ઓછો કરીએ છીએ જેથી દર્દી કસરત કરી શકે.
સ્ક્રેપ્યુલર ટ્રેનિંગ: ખભાની પાછળના હાડકા (Blade) ને કેવી રીતે સંતુલિત રાખવું તેની ટ્રેનિંગ આપીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

કોલરબોન ફ્રેક્ચર રૂઝાઈ જશે, પણ જો ખભો જકડાઈ ગયો તો તે મોટી મુસીબત બની શકે છે. ફ્રેક્ચરના પહેલા દિવસથી જ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ હળવી હલનચલન શરૂ રાખવી એ જ ફ્રોઝન શોલ્ડરથી બચવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે.