કરોડરજ્જુની ઇજા (Spinal Cord Injury) પછી દર્દીને વ્હીલચેર પરથી પથારીમાં કેવી રીતે શિફ્ટ કરવા?

કરોડરજ્જુની ઇજા (SCI) પછી દર્દી અને તેમના સંભાળ રાખનારા (Caregivers) માટે સૌથી મોટો પડકાર રોજિંદા હલનચલનનો હોય છે. તેમાં પણ વ્હીલચેર પરથી પથારીમાં (અને પથારીમાંથી વ્હીલચેર પર) શિફ્ટ થવાની પ્રક્રિયા અત્યંત મહત્વની છે. જો આ પ્રક્રિયા સાચી રીતે ન કરવામાં આવે, તો દર્દીને પડવાનું જોખમ રહે છે અથવા સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિની કમરમાં ઈજા થઈ શકે છે.

આ લેખમાં આપણે ‘સેફ ટ્રાન્સફર’ (Safe Transfer) ની વિવિધ પદ્ધતિઓ અને તેને કરતી વખતે રાખવી પડતી સાવચેતીઓ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

Table of Contents

૧. તૈયારી: ટ્રાન્સફર શરૂ કરતા પહેલા

કોઈપણ હલનચલન શરૂ કરતા પહેલા સુરક્ષા તપાસવી અનિવાર્ય છે:

પથારીની સ્થિતિ: પથારી સ્થિર હોવી જોઈએ. જો પથારીમાં વ્હીલ્સ હોય, તો તેને લોક કરી દો. પથારીની ઊંચાઈ વ્હીલચેરની બેઠક જેટલી જ અથવા તેનાથી સહેજ ઓછી હોવી જોઈએ.
વ્હીલચેરનું સેટિંગ: વ્હીલચેરને પથારીની શક્ય તેટલી નજીક, ૩૦ થી ૪૫ ડિગ્રીના ખૂણે લાવો.
બ્રેક્સ: વ્હીલચેરની બ્રેક્સ અચૂક લગાવો.
ફૂટરેસ્ટ અને આર્મરેસ્ટ: જે બાજુ ટ્રાન્સફર કરવાનું હોય તે બાજુનું આર્મરેસ્ટ (જો નીકળી શકતું હોય તો) હટાવી લો અને ફૂટરેસ્ટને બાજુ પર કરી દો જેથી પગ ફસાય નહીં.

૨. ટ્રાન્સફરની વિવિધ પદ્ધતિઓ

દર્દીની શારીરિક ક્ષમતા (હાથની તાકાત અને સંતુલન) મુજબ પદ્ધતિ પસંદ કરવામાં આવે છે:

A. સ્લાઈડિંગ બોર્ડ ટ્રાન્સફર (Sliding Board Transfer)

જે દર્દીઓના હાથમાં પૂરતી તાકાત નથી અથવા જેઓ જાતે ઊંચા થઈ શકતા નથી, તેમના માટે આ શ્રેષ્ઠ રીત છે.

૧. વ્હીલચેર અને પથારીની વચ્ચે એક મજબૂત ‘સ્લાઈડિંગ બોર્ડ’ મૂકો. બોર્ડનો એક છેડો વ્હીલચેરની સીટ નીચે અને બીજો છેડો પથારી પર હોવો જોઈએ. ૨. દર્દીને ધીમેથી એક બાજુ નમાવી બોર્ડ ગોઠવો. ૩. દર્દીએ પોતાના હાથના ટેકે ધીમે ધીમે બોર્ડ પર સરકીને પથારી પર જવાનું છે. ૪. સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિએ દર્દીને કમરથી પકડીને સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરવી.

B. પિવોટ ટ્રાન્સફર (Pivot Transfer)

જો દર્દી થોડી સેકન્ડો માટે પોતાના પગ પર વજન આપી શકતા હોય અથવા પકડીને ઉભા રહી શકતા હોય, તો આ પદ્ધતિ વપરાય છે.

૧. દર્દીને વ્હીલચેરની ધાર પર આગળ લાવો. ૨. દર્દીના બંને પગ જમીન પર મજબૂત રીતે ટેકવાયેલા હોવા જોઈએ. ૩. સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિએ દર્દીના ઘૂંટણને પોતાના ઘૂંટણ વચ્ચે ટેકો આપવો (Knee Blocking). ૪. દર્દીને ઉભા થવામાં મદદ કરી, એક પગ પર ધરીની જેમ ફરીને (Pivot) પથારી પર બેસાડવા.

૩. સંભાળ રાખનાર (Caregiver) માટે સુરક્ષા ટિપ્સ

દર્દીને ઊંચકતી વખતે સંભાળ રાખનારની કમર પર ખૂબ દબાણ આવે છે. ઈજાથી બચવા માટે:

ઘૂંટણ વાળો: ક્યારેય કમરથી ન નમો, હંમેશા ઘૂંટણ વાળીને તાકાત લગાવો.
નજીક રહો: દર્દી તમારા શરીરની જેટલા નજીક હશે, તેટલું વજન ઓછું લાગશે.
ટ્વિસ્ટ ન કરો: શરીરને કમરથી મરોડવાને બદલે તમારા આખા પગ ફેરવો.
ટ્રાન્સફર બેલ્ટ (Gait Belt): દર્દીની કમર પર મજબૂત બેલ્ટ બાંધો, જેથી તેમને પકડવામાં સરળતા રહે. દર્દીના હાથ ખેંચવાનું ટાળો.

૪. સામાન્ય સમસ્યાઓ અને સાવચેતી

સ્કીન શિયર (Skin Shear): ટ્રાન્સફર કરતી વખતે દર્દીની ચામડી ઘસાય નહીં તેનું ધ્યાન રાખો, કારણ કે SCI ના દર્દીઓમાં ‘બેડસોર’ (Pressure Sores) થવાનું જોખમ વધુ હોય છે. દર્દીને ઘસવાને બદલે સહેજ ઊંચકીને ખસેડવા.
કેથેટર (Catheter): જો પેશાબની નળી લાગેલી હોય, તો તે ક્યાંય ખેંચાય નહીં તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું.
બ્લડ પ્રેશર: અચાનક ઉભા કરવાથી દર્દીને ચક્કર (Orthostatic Hypotension) આવી શકે છે. હલનચલન ધીમેથી કરો.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે માનીએ છીએ કે ટ્રાન્સફર એ માત્ર એક શારીરિક ક્રિયા નથી, પણ તે દર્દીના આત્મવિશ્વાસનો વિષય છે.

ટ્રેનિંગ: અમે દર્દીને ‘ટ્રાન્સફર ટ્રેનિંગ’ આપીએ છીએ જેથી તેઓ શક્ય તેટલા સ્વાવલંબી બને.
સ્ટ્રેન્થનિંગ: દર્દીના હાથ (Triceps) અને ખભાના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા માટે કસરત કરાવીએ છીએ જેથી તેઓ પોતાનું વજન ઊંચકી શકે.
ઇક્વિપમેન્ટ સલાહ: દર્દીની સ્થિતિ મુજબ હોમ મોડિફિકેશન અને યોગ્ય સાધનો (જેમ કે પેરેલલ બાર કે ટ્રાન્સફર બોર્ડ) સૂચવીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

કરોડરજ્જુની ઈજા પછી જીવન થંભી જતું નથી, પણ તેની રીત બદલાઈ જાય છે. સાચી ટ્રાન્સફર ટેકનિક શીખવાથી દર્દી સુરક્ષિત રહે છે અને સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિ પરનો શારીરિક બોજ ઘટે છે. ધીરજ અને સતત પ્રેક્ટિસ સાથે આ પ્રક્રિયા સરળ અને સ્વાભાવિક બની જાય છે.