ઓપરેશન પછીના સોજા અને દુખાવાને ઘટાડવા માટે આઇસ થેરાપી (Ice Therapy).

કોઈપણ સર્જરી, પછી તે ઘૂંટણનું રિપ્લેસમેન્ટ હોય, લિગામેન્ટ (ACL) ની સર્જરી હોય કે ફ્રેક્ચરનું ઓપરેશન, તે પછી ઓપરેશનવાળા ભાગમાં સોજો (Swelling) અને દુખાવો (Pain) થવો એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે. આ સોજો રુઝાવવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે, પરંતુ જો તે મર્યાદા કરતા વધી જાય, તો તે રિકવરીમાં અવરોધ પેદા કરી શકે છે.

આવા સમયે આઇસ થેરાપી (Ice Therapy) અથવા ક્રાયોથેરાપી એ સૌથી સરળ, સસ્તો અને અત્યંત અસરકારક ઉપાય છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે ઓપરેશન પછી આઇસ થેરાપી કેવી રીતે કામ કરે છે અને તેનો ઉપયોગ કરવાની સાચી રીત કઈ છે.

૧. આઇસ થેરાપી કેવી રીતે કામ કરે છે? (The Science Behind It)

જ્યારે આપણે સોજાવાળા ભાગ પર બરફનો શેક કરીએ છીએ, ત્યારે નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ થાય છે:

• નસોનું સંકોચન (Vasoconstriction): ઠંડકને કારણે લોહીની નસો સાંકડી થાય છે, જેનાથી તે ભાગમાં લોહીનો પ્રવાહ અને પ્રવાહીનો ભરાવો ઘટે છે. પરિણામે સોજો ઓછો થાય છે.
• ચેતાતંત્રને સુન્ન કરવું (Numbing Effect): બરફ દુખાવાના સંકેતોને મગજ સુધી પહોંચતા ધીમા પાડે છે. તે એક કુદરતી એનેસ્થેસિયાની જેમ કામ કરે છે, જે તાત્કાલિક રાહત આપે છે.
• મેટાબોલિક રેટમાં ઘટાડો: ઠંડકને કારણે પેશીઓનો મેટાબોલિક રેટ ઘટે છે, જે ઓપરેશન પછી કોષોના મૃત્યુ (Secondary Cell Death) ને અટકાવે છે.

૨. આઇસ થેરાપી ક્યારે અને કેટલી વાર કરવી?

ઓપરેશન પછીના પ્રથમ ૪૮ થી ૭૨ કલાક ‘ગોલ્ડન પીરિયડ’ ગણાય છે.

• સમયગાળો: એક સેશનમાં ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ સુધી બરફનો શેક કરવો જોઈએ.
• આવર્તન (Frequency): દિવસમાં ૪ થી ૫ વાર અથવા દર ૨-૩ કલાકે એકવાર શેક કરી શકાય છે.
• કસરત પછી: ફિઝિયોથેરાપી કે કસરત કર્યા પછી હંમેશા ૧૦ મિનિટ બરફનો શેક કરવો જોઈએ, કારણ કે કસરતથી સ્નાયુઓમાં આંતરિક ગરમી અને સોજો વધી શકે છે.

૩. આઇસ થેરાપી કરવાની સાચી રીત

ઘણીવાર દર્દીઓ ખોટી રીતે શેક કરે છે, જેનાથી ત્વચાને નુકસાન થઈ શકે છે. સાચી પદ્ધતિ નીચે મુજબ છે:

૧. સીધો સંપર્ક ટાળો: ક્યારેય બરફને સીધો ત્વચા પર ન લગાવો. બરફને હંમેશા પાતળા ટુવાલ કે રૂમાલમાં લપેટીને વાપરો. ૨. ગતિશીલ મસાજ: જો તમે બરફના ટુકડા વાપરતા હોવ, તો તેને એક જ જગ્યાએ દબાવી રાખવાને બદલે હળવા હાથે ગોળાકાર ગતિમાં ફેરવો. ૩. જેલ પેક્સ (Gel Packs): બજારમાં મળતા ‘કોલ્ડ જેલ પેક્સ’ વધુ અનુકૂળ રહે છે કારણ કે તે શરીરના વળાંક મુજબ આકાર લઈ શકે છે. ૪. સૂકા ટાંકા: જો ટાંકા તાજા હોય, તો તે ભીના ન થાય તેની કાળજી રાખો. બરફના પેક પર પ્લાસ્ટિકનું કવર ચઢાવવું હિતાવહ છે.

૪. આઇસ થેરાપીના ફાયદા

• દવાઓમાં ઘટાડો: આઇસ થેરાપીને કારણે પેનકિલર (દુખાવાની દવાઓ) લેવાની જરૂરિયાત ઓછી થઈ જાય છે.
• ઝડપી હિલચાલ: સોજો ઓછો થવાથી સાંધો જલ્દી વળવા લાગે છે અને ફિઝિયોથેરાપી સરળ બને છે.
• બળતરામાં રાહત: ઓપરેશનના ભાગમાં થતી બળતરા અને લાલાશને ઠંડકથી કાબૂમાં રાખી શકાય છે.

૫. ક્યારે સાવચેતી રાખવી? (Contraindications)

બરફનો શેક દરેક માટે હિતાવહ નથી હોતો. નીચેની સ્થિતિમાં સાવધ રહેવું:

• ડાયાબિટીસના દર્દીઓ: જેમને પગમાં સંવેદના (Sensation) ઓછી હોય, તેમણે બરફનો શેક કરતા પહેલા તાપમાન ચેક કરવું જોઈએ, નહીં તો ‘આઇસ બર્ન’ (બરફથી દાઝવું) થઈ શકે છે.
• રેનોડ્સ ફિનોમેનન: જેમને ઠંડીને કારણે આંગળીઓ વાદળી થઈ જતી હોય તેમણે આ થેરાપી ટાળવી.
• ખુલ્લા ઘા: જો ટાંકામાંથી લોહી કે રસી નીકળતી હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ વગર શેક ન કરવો.

૬. આઇસ થેરાપી vs હોટ થેરાપી (બરફ કે ગરમ શેક?)

ઘણીવાર દર્દીઓ મૂંઝવણમાં હોય છે કે ગરમ શેક કરવો કે ઠંડો.

• બરફનો શેક: તાજી ઈજા, ઓપરેશન પછીનો સોજો અને તીવ્ર દુખાવા માટે.
• ગરમ શેક: જૂનો દુખાવો, સ્નાયુઓની જકડન (Stiffness) અને બ્લડ સર્ક્યુલેશન વધારવા માટે.
• નોંધ: ઓપરેશન પછીના શરૂઆતના દિવસોમાં ક્યારેય ગરમ શેક ન કરવો, કારણ કે તે સોજો વધારી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

આઇસ થેરાપી એ ઓપરેશન પછીની રિકવરી માટેનું એક શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે. તે સુરક્ષિત છે અને તેનાથી મળતા પરિણામો અદભૂત છે. જો તમે યોગ્ય પદ્ધતિ અને શિસ્ત સાથે બરફનો શેક કરશો, તો તમારો સાજો થવાનો સમય (Recovery Time) નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જશે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક માં અમે દરેક સર્જરી પછી દર્દીને તેમના કેસ મુજબ આઇસ થેરાપી અને અન્ય ફિઝિયોથેરાપી પદ્ધતિઓનું સચોટ માર્ગદર્શન આપીએ છીએ.