આખો દિવસ માઉસ પકડવાથી થતો ‘માઉસ શોલ્ડર’ (Mouse Shoulder) અને તેનો ઈલાજ.

આજના ડિજિટલ યુગમાં કમ્પ્યુટર અને લેપટોપ આપણા જીવનનો અવિભાજ્ય અંગ બની ગયા છે. આઈટી પ્રોફેશનલ્સ, બેંક કર્મચારીઓ કે ગ્રાફિક ડિઝાઈનર્સ – આ તમામ લોકો દિવસના ૮ થી ૧૦ કલાક માઉસ અને કીબોર્ડ સાથે વિતાવે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય અનુભવ્યું છે કે લાંબો સમય માઉસ પકડ્યા પછી તમારા ખભા, ગરદન અને હાથના ઉપરના ભાગમાં સતત દુખાવો કે જકડન રહે છે?

ફિઝિયોથેરાપીની ભાષામાં આ સમસ્યાને ‘માઉસ શોલ્ડર’ (Mouse Shoulder) કહેવામાં આવે છે. આ કોઈ ગંભીર રોગ નથી, પણ જો તેને સમયસર અવગણવામાં આવે, તો તે કાયમી ઇજાનું કારણ બની શકે છે. ચાલો આ સમસ્યાને વિગતવાર સમજીએ.

૧. ‘માઉસ શોલ્ડર’ શું છે અને તે કેમ થાય છે?

જ્યારે આપણે માઉસ પકડીએ છીએ, ત્યારે આપણો ખભો સતત એક જ સ્થિતિમાં સ્થિર (Static) રહે છે અને કાંડું વારંવાર હલનચલન કરે છે. આ દરમિયાન ખભાના ઉપરના સ્નાયુઓ (Trapezius) અને ખભાની પાછળના રોટેટર કફ સ્નાયુઓ સતત તણાવમાં રહે છે.

મુખ્ય કારણો:

• અયોગ્ય પહોંચ (Reaching): જો માઉસ કીબોર્ડથી ઘણું દૂર હોય, તો તમારે ખભાને આગળની તરફ ખેંચીને રાખવો પડે છે.
• આર્મ સપોર્ટનો અભાવ: જો તમારી કોણીને ટેબલ કે ખુરશીના હાથા પર ટેકો ન મળતો હોય, તો ખભાના સ્નાયુઓએ આખા હાથનું વજન પકડી રાખવું પડે છે.
• રીપિટિટિવ મૂવમેન્ટ: એકની એક નાની હિલચાલ વારંવાર કરવાથી સ્નાયુઓમાં ‘માઈક્રો-ટ્રોમા’ (ઝીણી ઈજા) થાય છે.
• ખોટું પોશ્ચર: ખભા નમાવીને (Slouching) બેસવાથી ગરદન અને ખભા વચ્ચેની નસો પર દબાણ આવે છે.

૨. માઉસ શોલ્ડરના લક્ષણો

• ખભાના ઉપરના ભાગમાં અને ગરદન પાસે સતત ભાર લાગવો.
• જમણા ખભા (જો તમે રાઈટ હેન્ડર હોવ તો) માં હલનચલન વખતે કળતર કે બળતરા થવી.
• રાત્રે સૂતી વખતે ખભામાં દુખાવો વધવો.
• હાથના પંજામાં કે આંગળીઓમાં ક્યારેક ઝણઝણાટી કે સુન્નતા અનુભવવી.
• ગરદન ફેરવતી વખતે જકડન અનુભવવી.

૩. એર્ગોનોમિક્સ: માઉસ વાપરવાની સાચી રીત

નિવારણ એ ઈલાજ કરતા શ્રેષ્ઠ છે. તમારા ડેસ્ક પર આ ફેરફારો કરો:

• માઉસની સ્થિતિ: માઉસ હંમેશા કીબોર્ડની એકદમ નજીક હોવું જોઈએ જેથી તમારે હાથ બહારની તરફ ખેંચવો ન પડે.
• ૯૦-૯૦ નિયમ: બેસતી વખતે તમારી કોણી ૯૦ ડિગ્રી વળેલી હોવી જોઈએ અને તે શરીરની નજીક ટેકવેલી હોવી જોઈએ.
• ખુરશીના હાથા (Armrests): એવી ખુરશી વાપરો જેના હાથા તમારી કોણીને આરામદાયક ટેકો આપે, જેથી ખભા પરથી વજન ઘટે.
• માઉસ પેડ: જેલ (Gel) વાળા માઉસ પેડનો ઉપયોગ કરો જે તમારા કાંડાને ટેકો આપે.

૪. માઉસ શોલ્ડર માટે અસરકારક ફિઝિયોથેરાપી કસરતો

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, નીચેની કસરતો દિવસમાં બે વાર કરવાથી સ્નાયુઓની જકડન દૂર થાય છે:

A. શોલ્ડર બ્લેડ સ્ક્વીઝ (Scapular Squeezing)

સીધા બેસો. હવે તમારા બંને ખભાના પાછળના હાડકાં (Blade) ને એકબીજાની નજીક ખેંચો. ૫ સેકન્ડ પકડી રાખો અને છોડો. આ ૧૦ વાર કરો. આનાથી ખભાના પાછળના સ્નાયુઓ મજબૂત થશે.

B. પેક્ટોરલ સ્ટ્રેચ (Chest Stretch)

કોઈ દરવાજાની ફ્રેમ કે ખૂણામાં ઊભા રહો. તમારા હાથ દીવાલ પર ટેકવો અને ધીમેથી છાતીને આગળ ધકેલો. આનાથી છાતીના સ્નાયુઓ ખુલશે જે માઉસ પકડવાને કારણે સંકોચાઈ ગયા હોય છે.

C. ચિન ટક્સ (Chin Tucks)

ગરદનને સીધી રાખીને તમારી રાઢી (Chin) ને અંદરની તરફ ખેંચો (ડબલ ચિન બનાવતા હોવ તેમ). આનાથી ગરદન પાછળના સ્નાયુઓ રિલેક્સ થશે.

D. કોર્નર સ્ટ્રેચ

ખૂણામાં ઊભા રહીને બંને હાથ દીવાલ પર રાખીને આગળ નમવું, જે ખભાની જકડન દૂર કરવામાં રામબાણ ઈલાજ છે.

૫. સારવારમાં ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

જો દુખાવો જૂનો થઈ ગયો હોય, તો માત્ર કસરત પૂરતી નથી. અમે ક્લિનિક પર નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ અપનાવીએ છીએ:

• ડ્રાય નીડલિંગ: ખભામાં પડેલી સ્નાયુઓની ગાંઠો (Knots) ને ઓગાળવા માટે.
• ટેપિંગ (Kinesiology Taping): સ્નાયુઓને ટેકો આપવા અને લોહીનું પરિભ્રમણ વધારવા માટે.
• IFT/TENS: દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટેના મશીનો.
• મેન્યુઅલ મોબિલાઈઝેશન: ખભાના સાંધાની હલનચલન વધારવા માટે.

નિષ્કર્ષ

‘માઉસ શોલ્ડર’ એ તમારા કામ પ્રત્યેની સમર્પણની નિશાની હોઈ શકે છે, પણ તે તમારા સ્વાસ્થ્યના ભોગે ન હોવું જોઈએ. કામની વચ્ચે દર કલાકે ૨ મિનિટનો બ્રેક લો, હાથને ઢીલા છોડો અને થોડું સ્ટ્રેચિંગ કરો. યાદ રાખો, મશીન બગડે તો બદલી શકાય છે, પણ તમારું શરીર નહીં!