ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ

🦴 ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ (Osteophytes): સાંધામાં હાડકાનો વધારો અને તેની સંપૂર્ણ માહિતી

સામાન્ય રીતે આપણે તેને ‘હાડકાનો વધારો’ કહીએ છીએ. જ્યારે ઉંમર વધે અથવા સાંધામાં ઘસારો થાય, ત્યારે હાડકાની કિનારીઓ પર નાના, અણીદાર કે ગઠ્ઠા જેવા વધારાના હાડકાં ઉગી નીકળે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ (Osteophytes) અથવા ‘બોન સ્પર્સ’ (Bone Spurs) કહેવામાં આવે છે.

ઘણીવાર લોકોને ખબર પણ નથી હોતી કે તેમના શરીરમાં ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ છે, પરંતુ જ્યારે આ વધારાનું હાડકું નજીકની નસ અથવા બીજા હાડકા સાથે ઘસાય છે, ત્યારે તે અસહ્ય પીડા અને જકડન પેદા કરે છે.

૧. ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ થવાના મુખ્ય કારણો (Causes)

ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ થવાનું સૌથી મોટું કારણ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (સાંધાનો ઘસારો) છે.

• સાંધાનો ઘસારો: જ્યારે બે હાડકાં વચ્ચેનું કુશન (Cartilage) ઘસાઈ જાય છે, ત્યારે શરીર તેને રિપેર કરવાના પ્રયત્નમાં ત્યાં નવું હાડકું બનાવે છે, જે ઓસ્ટિઓફાઇટનું સ્વરૂપ લે છે.
• ઉંમર: ૬૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં કુદરતી ઘસારાને કારણે આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.
• ઈજા: જૂની ઈજા અથવા રમતગમત દરમિયાન લાગેલો ઝટકો હાડકાના અસામાન્ય વિકાસને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
• ખોટું પોશ્ચર: સતત ખોટી રીતે બેસવા કે ઊભા રહેવાથી કરોડરજ્જુના મણકા પર દબાણ આવે છે અને ત્યાં હાડકાં વધવા લાગે છે.
• વારસાગત: જો પરિવારમાં વડીલોને સાંધાના ઘસારાની સમસ્યા હોય, તો સંતાનોમાં પણ ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ થવાની શક્યતા રહે છે.

૨. શરીરના કયા ભાગોમાં તે વધુ જોવા મળે છે?

ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ શરીરના કોઈપણ સાંધામાં થઈ શકે છે, પરંતુ નીચેના ભાગોમાં તે વધુ સામાન્ય છે:

1. ઘૂંટણ: ચાલતી વખતે કે સીડી ચડતી વખતે કટ-કટ અવાજ આવવો અને દુખાવો થવો.
2. કરોડરજ્જુ (Spine): મણકાની આસપાસ હાડકાં વધવાથી નસ દબાય છે, જે પીઠ કે ગરદનનો દુખાવો પેદા કરે છે.
3. થાપા (Hip): પગના હલનચલનમાં અવરોધ અને નિતંબમાં દુખાવો.
4. હાથની આંગળીઓ: આંગળીઓના સાંધા પાસે નાના ગઠ્ઠા દેખાવા.
5. પેની (Heel Spur): પેનીના નીચેના ભાગમાં હાડકાનો વધારો, જે ચાલતી વખતે સોયની જેમ ભોંકાય છે.

૩. ઓસ્ટિઓફાઇટ્સના મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)

ઘણીવાર આના કોઈ લક્ષણો હોતા નથી, પણ જો તે ગંભીર હોય તો:

• દુખાવો: સાંધા હલાવતી વખતે તીવ્ર દુખાવો થવો.
• જકડન (Stiffness): સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા જકડાઈ જવા.
• નસોમાં નબળાઈ: જો કરોડરજ્જુમાં ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ હોય, તો તે નસને દબાવે છે, જેનાથી હાથ કે પગમાં ખાલી ચડવી અથવા કીડીઓ ચાલતી હોય તેવું લાગે છે.
• મર્યાદિત હલનચલન: સાંધાને પૂરેપૂરો વાળવામાં કે સીધો કરવામાં તકલીફ પડવી.

૪. નિદાન અને તપાસ (Diagnosis)

જો તમને સાંધામાં લાંબા સમયથી દુખાવો હોય, તો ડૉક્ટર નીચેના ટેસ્ટ કરાવી શકે છે:

• X-Ray: આ સૌથી સરળ રસ્તો છે જેમાં હાડકાનો વધારો સ્પષ્ટ દેખાય છે.
• MRI કે CT Scan: જો ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ નસને દબાવી રહ્યા હોય, તો તેની ગંભીરતા જાણવા માટે આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.

૫. સારવાર અને રાહત મેળવવાના ઉપાયો

વધેલા હાડકાને ઓગાળી શકાતું નથી (સર્જરી વગર), પરંતુ તેનાથી થતા દુખાવાને ચોક્કસ નિયંત્રિત કરી શકાય છે:

A. ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy)

ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવામાં આવે છે, જેથી હાડકાં પરનો ભાર ઓછો થાય. કસરત કરવાથી સાંધાની લવચીકતા જળવાઈ રહે છે.

B. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

• વજન ઘટાડો: શરીરનું વજન ઓછું કરવાથી ઘૂંટણ અને થાપાના સાંધા પરનું દબાણ ઘટે છે.
• બરફ કે ગરમ શેક: સોજો ઓછો કરવા માટે બરફ અને જકડન દૂર કરવા માટે ગરમ પાણીનો શેક કરવો.

C. દવાઓ

દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટે પેઇનકિલર્સ અથવા એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ આપવામાં આવે છે.

D. સર્જરી

જો ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ નસને ગંભીર રીતે નુકસાન પહોંચાડતા હોય અથવા ચાલવામાં અસમર્થ બનાવી દેતા હોય, તો જ સર્જરી દ્વારા તે વધારાના હાડકાને દૂર કરવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ એ ઉંમર સાથે થતી એક સામાન્ય પ્રક્રિયા છે. જો કે તે ડરામણું લાગી શકે છે, પરંતુ યોગ્ય ડાયેટ, નિયમિત કસરત અને સાચું પોશ્ચર જાળવવાથી તમે ઓપરેશન વગર પણ પીડામુક્ત જીવન જીવી શકો છો. જો તમને સાંધામાં લાંબા સમયથી દુખાવો હોય, તો તેને અવગણશો નહીં.