કસરત કરવા છતાં દુખાવો કેમ વધે છે? ખોટી ટેકનિકના પરિણામો.

ઘણીવાર એવું બને છે કે આપણે સ્વાસ્થ્ય સુધારવા અથવા સાંધાના દુખાવામાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે કસરત (Exercise) શરૂ કરીએ છીએ, પરંતુ થોડા દિવસોમાં દુખાવો ઘટવાને બદલે વધી જાય છે. આ સ્થિતિમાં લોકો ઘણીવાર કસરત કરવાનું છોડી દે છે અને માની લે છે કે “કસરત મને માફક નથી આવતી.”

પરંતુ, વિજ્ઞાન કહે છે કે કસરત પોતે ક્યારેય નુકસાનકારક નથી હોતી, પણ ‘ખોટી ટેકનિક’ અને ‘અધૂરી જાણકારી’ ચોક્કસપણે ઈજા પહોંચાડી શકે છે. ચાલો સમજીએ કે કસરત કરવા છતાં દુખાવો વધવા પાછળના મુખ્ય કારણો કયા છે.

Table of Contents

૧. ‘વર્મ-અપ’ અને ‘કૂલ-ડાઉન’ નો અભાવ

મોટાભાગના લોકો સીધી જ મુખ્ય કસરત શરૂ કરી દે છે.

વર્મ-અપ (Warm-up): કસરત પહેલા સ્નાયુઓને ગરમ કરવા જરૂરી છે જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે. ઠંડા સ્નાયુઓ પર અચાનક ભાર આપવાથી તેમાં ‘ટીયર’ (ચીરો) પડી શકે છે.
કૂલ-ડાઉન (Cool-down): કસરત પછી સ્નાયુઓને શાંત કરવા માટે હળવું સ્ટ્રેચિંગ ન કરવાથી શરીરમાં ‘લેક્ટિક એસિડ’ જમા થાય છે, જે બીજા દિવસે અસહ્ય દુખાવો અને જકડન પેદા કરે છે.

૨. ખોટું પોશ્ચર (Wrong Form/Posture)

કસરતની અસર ત્યારે જ થાય જ્યારે તે યોગ્ય એન્ગલ (Angle) પર કરવામાં આવે.

ઉદાહરણ: જો તમે કમરના સ્નાયુ મજબૂત કરવા માટે ‘બેક એક્સ્ટેન્શન’ કરો છો, પણ કમરને જરૂર કરતા વધુ પાછળ ઝુકાવો છો, તો તે મણકાની ગાદી (Disc) પર અતિશય દબાણ લાવશે.
પરિણામ: સ્નાયુ મજબૂત થવાને બદલે નસ દબાવવાની કે સ્લિપ ડિસ્કની સમસ્યા શરૂ થઈ શકે છે.

૩. ‘ટુ મચ, ટુ સૂન’ (ખૂબ જલ્દી, ખૂબ વધારે)

ઘણા લોકો ઉત્સાહમાં આવીને પહેલા જ દિવસથી ૧ કલાક કસરત કરે છે અથવા વધુ વજન ઉઠાવે છે.

મિકેનિઝમ: સ્નાયુઓને લોડ સહન કરવાની ટેવ પાડતા સમય લાગે છે. જો તમે શરીરની ક્ષમતા કરતા વધુ શ્રમ કરો છો, તો તેને ‘ઓવરયુઝ ઇન્જરી’ (Overuse Injury) કહેવાય છે.
આનાથી સ્નાયુઓમાં સોજો આવે છે અને સાંધામાં અવાજ આવવા લાગે છે.

૪. શ્વાસ રોકી રાખવો (Holding Breath)

કસરત દરમિયાન ઘણા લોકો અજાણતામાં શ્વાસ રોકી રાખે છે.

વિજ્ઞાન: શ્વાસ રોકવાથી બ્લડ પ્રેશર અચાનક વધી જાય છે અને સ્નાયુઓને મળતો ઓક્સિજન ઘટી જાય છે. આનાથી ચક્કર આવવા, માથાનો દુખાવો કે સ્નાયુમાં ગોટલા (Cramps) ચઢી જવાની સમસ્યા થાય છે. હંમેશા હલનચલન સાથે શ્વાસ લેવાની અને છોડવાની લય જાળવવી જોઈએ.

૫. અન્ય ભાગો દ્વારા વળતર (Compensatory Movements)

જ્યારે શરીરનો કોઈ એક સ્નાયુ નબળો હોય, ત્યારે આપણે અજાણતામાં બીજા સ્નાયુનો ઉપયોગ કરીને કસરત પૂરી કરીએ છીએ.

ઉદાહરણ: જો ઘૂંટણની કસરત કરતી વખતે પગ નબળો હોય, તો લોકો કમરને ઝુલાવીને પગ ઉંચકવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
પરિણામ: ઘૂંટણનો દુખાવો તો મટતો નથી, પણ કમરનો નવો દુખાવો શરૂ થઈ જાય છે.

૬. અયોગ્ય સાધનો અથવા સપાટી

પગરખાં: જો તમે દોડવા કે ચાલવા માટે યોગ્ય ગાદીવાળા બૂટ નથી પહેરતા, તો તેનો સીધો આંચકો એડી અને ઘૂંટણ પર આવે છે.
જમીન: અતિશય કઠણ (કોંક્રિટ) જમીન પર કૂદકા મારવા કે કસરત કરવી સાંધા માટે હાનિકારક છે.

૭. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે માત્ર કસરત બતાવતા નથી, પણ તેને ‘મોનિટર’ કરીએ છીએ:

બાયોમેકેનિકલ એસેસમેન્ટ: અમે જોઈએ છીએ કે તમારા હાડકાં અને સ્નાયુઓ કસરત દરમિયાન કેવી રીતે હલે છે.
પ્રોગ્રેસિવ ઓવરલોડ: અમે ધીમે-ધીમે કસરતની તીવ્રતા વધારીએ છીએ જેથી શરીરને ઈજા ન થાય.
સાચી ટેકનિકની તાલીમ: જ્યાં સુધી દર્દી સાચી રીતે કસરત ન કરે, ત્યાં સુધી અમે તેને એકલા કસરત કરવા દેતા નથી.

નિષ્કર્ષ

કસરત એ બેધારી તલવાર જેવી છે; જો સાચી રીતે કરવામાં આવે તો તે દવા છે, અને જો ખોટી રીતે કરવામાં આવે તો તે ઈજાનું કારણ છે. જો કસરત કર્યા પછી તમને ૧-૨ કલાકથી વધુ સમય સુધી અસહ્ય દુખાવો રહેતો હોય, તો તેનો અર્થ છે કે તમારી ટેકનિકમાં ભૂલ છે. હંમેશા નિષ્ણાત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ જ કસરત શરૂ કરો.