પેલ્વિક ફ્લોર ડીસફંક્શન: માત્ર ઉધરસ ખાવાથી કે હસવાથી યુરિન લીક થવાની સમસ્યા.

ઘણી સ્ત્રીઓ હસતી વખતે, ઉધરસ ખાતી વખતે કે છીંક આવતી વખતે અજાણતા થોડું પેશાબ (યુરિન) લીક થઈ જવાની સમસ્યા અનુભવે છે. આ સ્થિતિ માત્ર શારીરિક અસ્વસ્થતા જ નહીં, પણ માનસિક સંકોચ અને સામાજિક ક્ષોભનું કારણ પણ બને છે. તબીબી ભાષામાં આ સમસ્યાને ‘સ્ટ્રેસ યુરિનરી ઇન્કોન્ટિનન્સ’ (Stress Urinary Incontinence) કહેવામાં આવે છે, જે પેલ્વિક ફ્લોર ડિસફંક્શનનું એક મુખ્ય લક્ષણ છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ શું છે, તે કેમ નબળા પડે છે અને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેનો કાયમી ઈલાજ કેવી રીતે શક્ય છે તે વિશે ઊંડાણપૂર્વક જાણીશું.

૧. પેલ્વિક ફ્લોર સ્નાયુઓ એટલે શું?

પેલ્વિક ફ્લોર એ સ્નાયુઓનું એક મજબૂત ‘ઝૂલું’ (Hammock) છે જે આપણા પેડુના ભાગમાં આવેલું હોય છે.

• કાર્ય: આ સ્નાયુઓ ગર્ભાશય (Uterus), મૂત્રાશય (Bladder) અને આંતરડાને સાચવે છે અને તેમને યોગ્ય સ્થાને પકડી રાખે છે.
• નિયંત્રણ: આ સ્નાયુઓ પેશાબ અને મળ ત્યાગના માર્ગને નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે આ સ્નાયુઓ મજબૂત હોય છે, ત્યારે તે દબાણ સહન કરી શકે છે. પરંતુ જ્યારે તે નબળા પડે છે, ત્યારે હસવા કે ખાંસી ખાવા જેવા સામાન્ય દબાણથી પણ પેશાબ રોકી શકાતો નથી.

૨. યુરિન લીક થવાના મુખ્ય કારણો

પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ નબળા પડવા પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે:

૧. ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિ: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વધતું વજન અને નોર્મલ ડિલિવરી વખતે સ્નાયુઓ પર આવતું ખેંચાણ તેમને નબળા પાડે છે. ૨. મેનોપોઝ: મેનોપોઝ પછી શરીરમાં ‘એસ્ટ્રોજન’ હોર્મોનનું સ્તર ઘટે છે, જે સ્નાયુઓની લવચીકતા અને મજબૂતી ઘટાડે છે. ૩. વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધારાનું વજન સતત પેલ્વિક સ્નાયુઓ પર દબાણ લાવે છે. ૪. ક્રોનિક ઉધરસ કે કબજિયાત: લાંબા સમય સુધી ઉધરસ રહેવી અથવા મળ ત્યાગ વખતે સતત જોર કરવાથી આ સ્નાયુઓ ઢીલા પડી જાય છે. ૫. ભારે વજન ઉંચકવું: ખોટી રીતે ભારે વજન ઉંચકવાથી પણ પેલ્વિક ફ્લોર પર દબાણ આવે છે.

૩. શું આ સમસ્યા સામાન્ય છે?

હા, આ સમસ્યા અત્યંત સામાન્ય છે, ખાસ કરીને મહિલાઓમાં. જોકે, લોકો આ વિશે વાત કરતા અચકાય છે. ઘણી સ્ત્રીઓ તેને ‘ઉંમર વધવાની સામાન્ય અસર’ માનીને સહન કર્યા કરે છે, પરંતુ યાદ રાખવું જોઈએ કે આ એક સ્નાયુબદ્ધ નબળાઈ છે જે કસરતથી મટી શકે છે.

૪. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા ઈલાજ: કીગલ કસરતો (Kegel Exercises)

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક ખાતે અમે પેલ્વિક ફ્લોર રિહેબિલિટેશન દ્વારા આ સમસ્યાનો સચોટ ઈલાજ કરીએ છીએ. સૌથી અસરકારક રીત ‘કીગલ એક્સરસાઇઝ’ છે:

• સાચા સ્નાયુઓને ઓળખો: પેશાબ રોકવા માટે તમે જે સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કરો છો તેને સંકોચવાનો પ્રયત્ન કરો. (નોંધ: પેશાબ કરતી વખતે આ કસરત ન કરવી, તે માત્ર સ્નાયુ ઓળખવા માટે છે).
• કસરતની રીત: સ્નાયુઓને ૩ થી ૫ સેકન્ડ માટે સંકોચો (Squeeze) અને પછી ૫ સેકન્ડ માટે ઢીલા છોડો (Relax). આ પ્રક્રિયા દિવસમાં ૧૦ વારના ૩ સેટમાં કરો.
• સાતત્ય: આ કસરતની અસર જોવા માટે ૨ થી ૩ મહિનાનો સમય લાગે છે.

૫. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

કસરતની સાથે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે:

• વજન ઘટાડવું: વજન ઓછું કરવાથી પેલ્વિક ફ્લોર પરનું દબાણ ઘટે છે.
• કબજિયાત ટાળો: ફાઈબરયુક્ત આહાર લો જેથી મળ ત્યાગ વખતે જોર ન કરવું પડે.
• બ્લેડર ટ્રેનિંગ: પેશાબ કરવાના સમયનું શિસ્ત જાળવો.
• ભારે વજન ટાળો: ખાસ કરીને ઊભા થઈને વજન ઉંચકવાનું ટાળો.

૬. નિષ્ણાતની સલાહ ક્યારે લેવી?

જો તમને પેડુના ભાગમાં ભારેપણું લાગે, વારંવાર પેશાબ જવું પડે અથવા હસતી વખતે યુરિન લીક થવાનું પ્રમાણ વધુ હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. અમે અત્યાધુનિક પદ્ધતિઓ અને કસ્ટમાઇઝ્ડ કસરત પ્લાન દ્વારા આ સ્નાયુઓને ફરી મજબૂત બનાવી શકીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

યુરિન લીક થવાની સમસ્યા એ સ્વીકારી લેવાની બાબત નથી, પણ સુધારી લેવાની બાબત છે. પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવીને તમે તમારા આત્મવિશ્વાસને ફરી મેળવી શકો છો અને મુક્ત મને હસી શકો છો.