રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ (RA) ના દર્દીઓ માટે હાથની આંગળીઓને વિકૃત થતી અટકાવવી.

રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ (Rheumatoid Arthritis – RA) એ એક ઓટો-ઈમ્યુન બીમારી છે, જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ સાંધાઓ પર હુમલો કરે છે. આ રોગની સૌથી વધુ અને સૌથી વહેલી અસર હાથની આંગળીઓ અને કાંડાના સાંધા પર જોવા મળે છે.

જો સમયસર કાળજી લેવામાં ન આવે, તો આંગળીઓના સાંધા કાયમી રીતે વાંકા વળી શકે છે અથવા વિકૃત થઈ શકે છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘Ulnar Drift’ કે ‘Swan Neck Deformity’ કહેવાય છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે કેવી રીતે કસરત, સાચી ટેકનિક અને સાવચેતી દ્વારા આંગળીઓની વિકૃતિ અટકાવી શકાય છે.

૧. RA આંગળીઓને કેવી રીતે અસર કરે છે?

RA માં સાંધાની આસપાસના પડ (Synovium) માં સોજો આવે છે. આ સોજો ધીમે-ધીમે સાંધાને ટેકો આપતા સ્નાયુબંધો (Ligaments) ને નબળા પાડે છે. પરિણામે:

• આંગળીઓના સાંધા ફૂલી જાય છે.
• આંગળીઓ ધીમે-ધીમે ટચલી આંગળી તરફ નમવા લાગે છે.
• પકડ નબળી પડી જાય છે અને રોજિંદા કામ (જેમ કે બટન બંધ કરવા કે પેન પકડવી) મુશ્કેલ બને છે.

૨. આંગળીઓની વિકૃતિ અટકાવવા માટેની કસરતો

કસરત કરવાથી સાંધાની લવચીકતા જળવાય છે અને સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે, જે સાંધાને તેના મૂળ સ્થાને પકડી રાખે છે.

A. ટેબલ ટોપ સ્ટ્રેચ (Table Top Stretch)

હથેળીને ટેબલ પર સપાટ રાખો. હવે ધીમેથી આંગળીઓને સીધી રાખીને માત્ર વચ્ચેના સાંધાથી વાળો, જેથી તમારો હાથ ‘L’ આકારનો દેખાય. ૫ સેકન્ડ રોકો અને સીધા કરો.

Shutterstock

Explore

B. ફિંગર વોકિંગ (Finger Walking)

હથેળીને ટેબલ પર સપાટ રાખો. હવે માત્ર આંગળીઓનો ઉપયોગ કરીને (પંજો હલાવ્યા વગર) અંગૂઠા તરફથી ટચલી આંગળી તરફ અને પાછા ‘ચાલો’.

C. ઓ-રિંગ એક્સરસાઇઝ (O-Ring Exercise)

અંગૂઠાના ટેરવાને વારાફરતી દરેક આંગળીના ટેરવા સાથે અડકાડો જેથી ‘O’ આકાર બને. આ કસરત આંગળીઓની પકડ અને સચોટતા (Precision) વધારે છે.

D. મુઠ્ઠી વાળવી અને ખોલવી (Fist Clench)

ધીમેથી મુઠ્ઠી વાળો (અંગૂઠો આંગળીઓની ઉપર હોવો જોઈએ) અને પછી પૂરેપૂરી આંગળીઓ ફેલાવો. આ કસરત લોહીનું પરિભ્રમણ વધારે છે.

૩. જોઈન્ટ પ્રોટેક્શન (Joint Protection) ટિપ્સ

રોજિંદા કામ કરવાની રીતમાં નાના ફેરફાર કરવાથી સાંધા પરનું દબાણ ઘટી શકે છે:

૧. મોટા હેન્ડલનો ઉપયોગ: પાતળી પેન કે બ્રશ વાપરવાને બદલે જાડા હેન્ડલ વાળી વસ્તુઓ વાપરો. તમે પેન પર રબરની ગ્રીપ લગાવી શકો છો. ૨. વજનની વહેંચણી: કોઈપણ વસ્તુ ઉંચકવા માટે માત્ર આંગળીઓનો ઉપયોગ કરવાને બદલે હથેળી કે આખા હાથનો ઉપયોગ કરો. (દા.ત. કપ પકડવાને બદલે તેને બંને હથેળી વચ્ચે પકડો). ૩. ચમચી પકડવાની રીત: જો હાથમાં દુખાવો હોય, તો ચમચીને આંગળીઓ વચ્ચે ભરાવવાને બદલે આખી મુઠ્ઠીથી પકડવાની આદત પાડો.

૪. સ્પ્લિન્ટ્સ (Splints) અને સહાયક સાધનો

જો આંગળીઓ વાંકી વળવાની શરૂઆત થઈ ગઈ હોય, તો સ્પ્લિન્ટ્સ અત્યંત મદદરૂપ થાય છે:

• નાઈટ સ્પ્લિન્ટ્સ: રાત્રે સૂતી વખતે આંગળીઓને સીધી રાખવા માટે પહેરવામાં આવે છે.
• રિંગ સ્પ્લિન્ટ્સ: તે આંગળીના સાંધાને અતિશય વળતા અટકાવે છે અને આંગળીને લાઈનમાં રાખે છે.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક ખાતે અમે RA ના દર્દીઓ માટે વિશેષ સારવાર આપીએ છીએ:

• પેરાફિન વેક્સ બાથ (Wax Bath): ગરમ મીણ દ્વારા સાંધાને હૂંફ આપવામાં આવે છે, જે જકડન અને સોજો ઘટાડે છે.
• મેન્યુઅલ થેરાપી: ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હળવા હાથે સાંધાની હલનચલન કરાવે છે જેથી તે જકડાઈ ન જાય.
• મસલ મજબૂતી: હાથના નાના સ્નાયુઓ (Intrinsic muscles) ને મજબૂત કરવાની ખાસ કસરતો.

નિષ્કર્ષ

રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસમાં આંગળીઓની વિકૃતિ એ અનિવાર્ય નથી. જો તમે દવાઓની સાથે સાથે નિયમિત કસરત અને ‘જોઈન્ટ પ્રોટેક્શન’ના નિયમો પાળશો, તો તમે તમારા હાથની કાર્યક્ષમતા આજીવન જાળવી શકશો. યાદ રાખો, તમારા હાથ તમારી ઓળખ છે, તેમની કાળજી આજે જ શરૂ કરો.