ખાટલામાં જ રહેતા વૃદ્ધોને થતા ચાંદા (Bed Sores) અટકાવવા પોઝિશન બદલવાના નિયમો.

લાંબી માંદગી, લકવો કે ઓપરેશન પછી જ્યારે કોઈ વડીલ લાંબો સમય પથારીવશ રહે છે, ત્યારે તેમને ‘બેડ સોર્સ’ (Bed Sores) અથવા ‘પ્રેશર અલ્સર’ થવાનું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે. આ ચાંદા માત્ર દુખદાયક જ નથી, પણ તેમાં ઇન્ફેક્શન લાગવાથી તે જીવલેણ પણ બની શકે છે.

જ્યારે શરીરનો કોઈ ભાગ સતત પથારી સાથે દબાયેલો રહે છે, ત્યારે ત્યાં રક્ત પરિભ્રમણ અટકી જાય છે અને પેશીઓ (Tissues) મરવા લાગે છે, જે ચાંદામાં પરિણમે છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે કેવી રીતે માત્ર ‘પોઝિશન’ બદલીને તમે તમારા વડીલને આ ગંભીર સમસ્યાથી બચાવી શકો છો.

Table of Contents

૧. બેડ સોર્સ કયા ભાગોમાં વધુ થાય છે?

ચાંદા સામાન્ય રીતે એવા ભાગોમાં થાય છે જ્યાં હાડકું ત્વચાની નજીક હોય અને ગાદલા સાથે સીધું દબાણમાં આવતું હોય:

પીઠના ભાગે: પૂંછડીનું હાડકું (Tailbone), કરોડરજ્જુ અને ખભાના પાછળના હાડકાં.
પડખે સુતી વખતે: થાપાનું હાડકું, ઘૂંટણની અંદરની બાજુ અને કાન.
પગમાં: એડી (Heels) અને ઘૂંટી.

૨. પોઝિશન બદલવાના સુવર્ણ નિયમો (The 2-Hour Rule)

બેડ સોર્સ અટકાવવા માટેનો સૌથી મહત્વનો નિયમ છે ‘દર ૨ કલાકે પડખું બદલવું’.

૧. લોગ રોલિંગ (Log Rolling): વડીલને પથારીમાં ખેંચવાને બદલે તેમને હળવેથી ગોળ ફેરવો (પડખું ફેરવો). ખેંચવાથી ત્વચા છોલાઈ શકે છે (Shear Force). ૨. ઓશીકાનો ઉપયોગ:

જ્યારે વડીલ પડખે સુતા હોય, ત્યારે બંને ઘૂંટણની વચ્ચે એક નરમ ઓશીકું રાખો જેથી હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાય નહીં.
પગની એડીની નીચે પાતળું ઓશીકું રાખો જેથી એડી પથારીથી સહેજ ઊંચી રહે (Heel Floating). ૩. ૩૦ ડિગ્રીનો નિયમ: વડીલને એકદમ ૯૦ ડિગ્રી પડખે ફેરવવાને બદલે ૩૦ ડિગ્રીના ખૂણે નમાવો અને પાછળ ઓશીકાનો ટેકો આપો. આનાથી થાપાના હાડકા પર સીધું દબાણ આવતું નથી.

૩. ગાદલા અને પથારીની પસંદગી

એર મેટ્રેસ (Air Mattress): પથારીવશ દર્દીઓ માટે ‘બબલ એર મેટ્રેસ’ વરદાન સમાન છે. આ મશીનવાળું ગાદલું સતત હવાના દબાણમાં ફેરફાર કરે છે, જેથી શરીરના કોઈ એક ભાગ પર સતત દબાણ રહેતું નથી.
ચાદરની સફાઈ: પથારીની ચાદરમાં કરચલીઓ (Wrinkles) ન હોવી જોઈએ. કરચલીઓ ત્વચા પર ઘર્ષણ પેદા કરીને ચાંદા પાડી શકે છે. ચાદર હંમેશા સૂકી અને સ્વચ્છ હોવી જોઈએ.

૪. ત્વચાની સંભાળ અને પોષણ

પોઝિશન બદલવાની સાથે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો:

ત્વચાનું નિરીક્ષણ: દિવસમાં બે વાર વડીલના શરીર પર લાલ નિશાન છે કે નહીં તે તપાસો. જો કોઈ ભાગ લાલ દેખાય અને દબાવવાથી સફેદ ન થાય, તો સમજી લેવું કે ચાંદાની શરૂઆત થઈ રહી છે.
ભેજથી બચાવ: પરસેવો, પેશાબ કે ભેજને કારણે ત્વચા જલ્દી સડી જાય છે. ડાયપર સમયસર બદલો અને ત્વચાને કોરી રાખો.
પ્રોટીનયુક્ત આહાર: ચાંદા રૂઝાવવા અને ત્વચાને મજબૂત રાખવા માટે આહારમાં પ્રોટીન (દાળ, કઠોળ, પનીર) નું પ્રમાણ વધુ રાખો.

૫. ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, પથારીવશ દર્દીઓ માટે હળવી કસરતો અનિવાર્ય છે:

પેસિવ મૂવમેન્ટ્સ: અમે દર્દીના હાથ-પગને હળવેથી હલાવીએ છીએ જેથી સાંધા જકડાય નહીં અને લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રહે.
શ્વસનની કસરતો: લાંબો સમય સુઈ રહેવાથી ફેફસામાં કફ ભરાઈ શકે છે, જે ‘ચેસ્ટ ફિઝિયોથેરાપી’ દ્વારા સાફ કરી શકાય છે.

નિષ્કર્ષ

બેડ સોર્સની સારવાર કરતા તેને રોકવું ઘણું સરળ છે. માત્ર ૨ કલાકમાં એકવાર પડખું ફેરવવાની તમારી જાગૃતિ વડીલને મોટી પીડા અને હોસ્પિટલના ખર્ચમાંથી બચાવી શકે છે. સેવા અને સાચી પદ્ધતિ એ જ વડીલો માટે શ્રેષ્ઠ સારવાર છે.