વૃદ્ધો માટે ફેફસાં મજબૂત રાખવા સ્પાયરોમીટર (Spirometer) વાપરવાની રીત.

ઉંમર વધવાની સાથે આપણા શરીરના અનેક અંગો નબળા પડવા લાગે છે, જેમાં ફેફસાં પણ બાકાત નથી. વૃદ્ધાવસ્થામાં ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા ઘટવી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી, વારંવાર ખાંસી આવવી કે જલ્દી થાક લાગી જવો એ સામાન્ય સમસ્યાઓ બની જાય છે. કોરોના મહામારી પછી શ્વસનતંત્રને સ્વસ્થ રાખવાનું મહત્વ લોકો વધુ સારી રીતે સમજતા થયા છે. ફેફસાંને સ્વસ્થ અને મજબૂત રાખવા માટે ડૉક્ટરો દ્વારા વારંવાર એક સાધનનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, જેને સ્પાયરોમીટર (Spirometer) અથવા ઇન્સેન્ટિવ સ્પાયરોમીટર (Incentive Spirometer) કહેવામાં આવે છે.

આ લેખમાં આપણે વિગતવાર જાણીશું કે સ્પાયરોમીટર શું છે, વૃદ્ધો માટે તેના શું ફાયદા છે અને તેનો ઉપયોગ કરવાની સૌથી સાચી રીત કઈ છે.

સ્પાયરોમીટર (Spirometer) શું છે?

સ્પાયરોમીટર એ એક સરળ અને સસ્તું મેડિકલ ઉપકરણ છે જેનો ઉપયોગ ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા (Lung Capacity) માપવા અને શ્વાસ લેવાની કસરત કરવા માટે થાય છે. બજારમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતા ઇન્સેન્ટિવ સ્પાયરોમીટરમાં પ્લાસ્ટિકની ત્રણ ચેમ્બર (ટ્યુબ) હોય છે, જેમાં ત્રણ અલગ-અલગ રંગના દડા (બોલ) હોય છે. આ સાધન સાથે એક ફ્લેક્સિબલ પાઇપ (ટ્યુબ) અને માઉથપીસ જોડાયેલ હોય છે.

જ્યારે વ્યક્તિ માઉથપીસ દ્વારા શ્વાસ અંદર ખેંચે છે અથવા બહાર કાઢે છે, ત્યારે હવાના દબાણને કારણે આ દડા ઉપર ઊઠે છે. આ દડા કેટલા ઊંચા જાય છે અને કેટલી વાર હવામાં ટકી રહે છે, તે વ્યક્તિના ફેફસાંની મજબૂતી દર્શાવે છે.

વૃદ્ધો માટે સ્પાયરોમીટરના મુખ્ય ફાયદા

વૃદ્ધાવસ્થામાં ફેફસાંના સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે અને ફેફસાં પૂરેપૂરા ખૂલી શકતા નથી. સ્પાયરોમીટરના નિયમિત ઉપયોગથી નીચે મુજબના ફાયદા થાય છે:

1. ફેફસાંની ક્ષમતામાં વધારો: ઊંડા શ્વાસ લેવાથી ફેફસાંના છેવાડાના ભાગ (Alveoli) સુધી હવા પહોંચે છે, જેનાથી ફેફસાં પૂરેપૂરા ખૂલે છે અને તેમની કામ કરવાની ક્ષમતા વધે છે.
2. કફ અને લાળ દૂર કરે છે: વૃદ્ધોમાં વારંવાર છાતીમાં કફ જમા થઈ જવાની સમસ્યા રહે છે. સ્પાયરોમીટરના ઉપયોગથી શ્વસન માર્ગ સાફ થાય છે અને જમા થયેલો કફ ઉધરસ દ્વારા સરળતાથી બહાર નીકળી જાય છે.
3. ન્યુમોનિયાથી બચાવ: લાંબો સમય પથારીવશ રહેતા વૃદ્ધોને ન્યુમોનિયા થવાનું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે. શ્વાસની આ કસરત ફેફસાંમાં પ્રવાહી જમા થતું અટકાવે છે.
4. લોહીમાં ઓક્સિજનનું સ્તર સુધારે છે: યોગ્ય રીતે શ્વાસ લેવાથી લોહીમાં ઓક્સિજન ભળવાની પ્રક્રિયા ઝડપી અને અસરકારક બને છે, જે હૃદય અને મગજ માટે ખૂબ જરૂરી છે.
5. શસ્ત્રક્રિયા (Surgery) પછીની રિકવરી: જો કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિની કોઈ મોટી સર્જરી થઈ હોય, તો એનેસ્થેસિયાની અસરને લીધે ફેફસાં સંકોચાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સ્પાયરોમીટર ઝડપી રિકવરી માટે રામબાણ ઈલાજ છે.

સ્પાયરોમીટર વાપરવાની સાચી રીત (Step-by-Step Guide)

ઘણા લોકો સ્પાયરોમીટરમાં માત્ર ફૂંક મારવાની ભૂલ કરતા હોય છે. આ સાધનનો મુખ્ય હેતુ ઊંડો શ્વાસ અંદર ખેંચવાનો (Inhalation) છે. વૃદ્ધોને આ કસરત કરાવતી વખતે નીચે મુજબના સ્ટેપ્સ અનુસરવા જોઈએ.

1.યોગ્ય સ્થિતિમાં બેસવું (Posture):અસરકારક પરિણામ માટે પીઠ સીધી હોવી જરૂરી છે.

વૃદ્ધ વ્યક્તિને ખુરશી પર અથવા પથારીમાં પીઠ સીધી રાખીને બેસાડો. જો તેઓ જાતે બેસી શકતા ન હોય, તો ઓશિકાનો ટેકો આપીને શક્ય તેટલા ટટ્ટાર બેસાડવાનો પ્રયાસ કરો.

2.સાધનને આંખના સ્તરે રાખવું:

સ્પાયરોમીટરને સીધું પકડી રાખો. તે વ્યક્તિની આંખની બરાબર સામે હોવું જોઈએ જેથી તેઓ દડાને ઉપર જતા સ્પષ્ટ જોઈ શકે.

3.સામાન્ય શ્વાસ બહાર કાઢવો:

માઉથપીસ મોંમાં મૂકતા પહેલા, સામાન્ય રીતે શ્વાસ બહાર કાઢવા કહો (Exhale), જેથી ફેફસાં ખાલી થઈ જાય.

4.માઉથપીસ મોંમાં ગોઠવવો:

સ્પાયરોમીટરના માઉથપીસને હોઠ વચ્ચે મજબૂત રીતે પકડી રાખો. ધ્યાન રાખો કે હોઠ અને માઉથપીસ વચ્ચે જગ્યા ન રહે, જેથી હવા બહારથી લીક ન થાય.

5.ઊંડો શ્વાસ અંદર ખેંચવો (Inhale):

માઉથપીસ દ્વારા ધીમે ધીમે અને શક્ય તેટલો ઊંડો શ્વાસ અંદરની તરફ ખેંચો (જેમ સ્ટ્રોથી જ્યૂસ પીતા હોઈએ તેમ). શ્વાસ ખેંચવાથી પહેલો દડો ઉપર ઊઠશે, વધુ જોર લગાવવાથી બીજો અને ત્રીજો દડો પણ ઊઠશે.

6.શ્વાસ રોકી રાખવો (Hold Breath):આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ટેપ છે.

દડા જેટલા પણ ઉપર જાય, તેને ત્યાં જ ટકાવી રાખવા માટે 3 થી 5 સેકન્ડ સુધી શ્વાસ રોકી રાખો. શરૂઆતમાં કદાચ માત્ર એક જ દડો ઉપર જશે, જે સામાન્ય છે.

7.શ્વાસ છોડવો અને આરામ કરવો:

માઉથપીસને મોંમાંથી બહાર કાઢો અને સામાન્ય રીતે નાક કે મોં વાટે શ્વાસ બહાર છોડો. થોડી સેકન્ડ આરામ કરો અને પછી આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરો.

ખાસ નોંધ – શ્વાસ બહાર કાઢવાની કસરત (Exhalation):

ફેફસાંને મજબૂત કરવાની બીજી રીતમાં, સ્પાયરોમીટરને ઊંધું (Upside down) પકડીને માઉથપીસ દ્વારા જોરથી ફૂંક મારવાની (શ્વાસ બહાર કાઢવાની) કસરત પણ કરાવાય છે. તેનાથી પણ દડા ઉપર ઊઠે છે, જે ઉધરસ ખાવાની અને કફ કાઢવાની ક્ષમતા વધારે છે. જોકે, મુખ્ય કસરત હંમેશા શ્વાસ અંદર ખેંચવાની જ હોય છે.

કેટલી વાર કસરત કરવી જોઈએ?

• સામાન્ય રીતે ડૉક્ટરો દિવસમાં 3 થી 4 વખત આ કસરત કરવાની સલાહ આપે છે.
• દરેક સેશનમાં 10 થી 12 વાર આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ.
• વૃદ્ધોની શારીરિક ક્ષમતા ઓછી હોય છે, તેથી સળંગ 10 વાર કરવાને બદલે, 3-4 વાર કર્યા પછી થોડો બ્રેક લેવો હિતાવહ છે.

સાવચેતીઓ અને ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો

વૃદ્ધોની શારીરિક સ્થિતિ નાજુક હોઈ શકે છે, તેથી સ્પાયરોમીટરનો ઉપયોગ કરાવતી વખતે નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું:

• ચક્કર આવવા: ઊંડા શ્વાસ લેવાથી મગજમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અચાનક વધે છે, જેનાથી વૃદ્ધોને ચક્કર આવી શકે છે અથવા માથું હળવું લાગી શકે છે. જો આવું થાય, તો કસરત તરત બંધ કરાવી દો અને તેમને સામાન્ય શ્વાસ લેવા કહો.
• જબરદસ્તી ન કરવી: શરૂઆતમાં જો ત્રણેય દડા ઉપર ન જાય તો નિરાશ થવાની કે વધુ પડતું જોર કરવાની જરૂર નથી. નિયમિત કસરતથી ધીમે ધીમે ક્ષમતા વધશે.
• થાક લાગવો: શ્વાસ લેવાની આ કસરત થકવી નાખનારી હોઈ શકે છે. જો વૃદ્ધને છાતીમાં દુખાવો થાય કે વધુ પડતો થાક લાગે તો કસરત રોકી દેવી.
• સ્વચ્છતા: સ્પાયરોમીટર એક વ્યક્તિગત સાધન છે. એક જ સાધન ઘરમાં બે વ્યક્તિએ વાપરવું ન જોઈએ (જ્યાં સુધી માઉથપીસ અલગ ન હોય). ઇન્ફેક્શનથી બચવા માટે ઉપયોગ પછી માઉથપીસને હૂંફાળા પાણીથી ધોઈને સાફ કરવો ખૂબ જરૂરી છે.

ફેફસાંને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે અન્ય સૂચનો

સ્પાયરોમીટરની સાથે સાથે વૃદ્ધોની દિનચર્યામાં થોડા બદલાવ કરવાથી શ્વસનતંત્રને વધુ લાભ થાય છે:

1. પ્રાણાયામ: અનુલોમ-વિલોમ, ભ્રામરી અને હળવા કપાલભાતિ જેવા યોગ ફેફસાં માટે ઉત્તમ છે.
2. હૂંફાળું પાણી: ઠંડા પાણીને બદલે હૂંફાળું પાણી પીવાની આદત પાડો. સવારે ગરમ પાણીમાં મધ અને લીંબુ નાખીને પીવાથી ગળું અને શ્વસનનળી સાફ રહે છે.
3. હળવું ચાલવું (Walking): સવારના તાજા વાતાવરણમાં 15-20 મિનિટનું હળવું વોકિંગ શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયાને કુદરતી રીતે મજબૂત કરે છે.
4. યોગ્ય આહાર: ખોરાકમાં વિટામિન C, હળદર, આદુ અને તુલસીનો સમાવેશ કરો, જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

નિષ્કર્ષ:

વૃદ્ધાવસ્થામાં ફેફસાંનું ધ્યાન રાખવું એ એકંદર સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. સ્પાયરોમીટર એ ઘરબેઠા ફેફસાંની ફિઝિયોથેરાપી કરવા માટેનું સૌથી સરળ માધ્યમ છે. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિતપણે તેનો ઉપયોગ કરવાથી વૃદ્ધો સ્વસ્થ, સક્રિય અને મુક્તપણે શ્વાસ લઈ શકતું જીવન જીવી શકે છે.