યુરિક એસિડ અને સાંધાના દુખાવા વચ્ચેનો સંબંધ.
🦶 યુરિક એસિડ અને સાંધાના દુખાવા વચ્ચેનો સંબંધ: કારણો, લક્ષણો અને આહાર
આજના સમયમાં સાંધાના દુખાવાની સમસ્યા ઘરે-ઘરે જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે લોકો તેને ‘વા’ (Arthritis) સમજીને અવગણતા હોય છે, પરંતુ ઘણીવાર આ દુખાવાનું મુખ્ય કારણ શરીરમાં વધેલું યુરિક એસિડ (Uric Acid) હોય છે. જ્યારે લોહીમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ મર્યાદા કરતા વધી જાય, ત્યારે તે સાંધાઓમાં જમા થવા લાગે છે અને અસહ્ય પીડા પેદા કરે છે. આ સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં ‘ગાઉટ’ (Gout) કહેવામાં આવે છે.
આ લેખમાં આપણે યુરિક એસિડ શું છે, તે સાંધાને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેને કુદરતી રીતે કેવી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય તે વિશે વિગતવાર જાણીશું.
૧. યુરિક એસિડ શું છે?
યુરિક એસિડ એ શરીરમાં કુદરતી રીતે બનતો એક નકામો પદાર્થ (Waste Product) છે. જ્યારે આપણું શરીર ‘પ્યુરિન’ (Purine) નામના તત્વને પચાવે છે (Metabolism), ત્યારે અંતે યુરિક એસિડ બને છે. પ્યુરિન અમુક ખોરાકમાં જોવા મળે છે અને આપણા કોષોમાં પણ હોય છે.
સામાન્ય રીતે, યુરિક એસિડ લોહીમાં ભળે છે, કિડની તેને ફિલ્ટર કરે છે અને પેશાબ વાટે શરીરની બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ જ્યારે શરીર વધુ યુરિક એસિડ બનાવે અથવા કિડની તેને પૂરતા પ્રમાણમાં બહાર ન કાઢી શકે, ત્યારે લોહીમાં તેનું સ્તર વધી જાય છે (Hyperuricemia).
૨. યુરિક એસિડ અને સાંધાના દુખાવા વચ્ચેનો સંબંધ (Gout)
જ્યારે લોહીમાં યુરિક એસિડ વધી જાય છે, ત્યારે તે પ્રવાહી સ્વરૂપમાંથી સોય જેવા તીક્ષ્ણ ‘ક્રિસ્ટલ્સ’ (Crystals) માં ફેરવાય છે. આ સ્ફટિકો સાંધાની આસપાસના પેશીઓમાં જમા થાય છે.
- સોજો અને બળતરા: આ તીક્ષ્ણ ક્રિસ્ટલ્સ સાંધાના અસ્તરને નુકસાન કરે છે, જેનાથી તીવ્ર સોજો આવે છે.
- પ્રથમ સંકેત: ગાઉટનો દુખાવો મોટાભાગે પગના અંગૂઠાના સાંધા થી શરૂ થાય છે. રાત્રે અચાનક અંગૂઠો લાલ થઈ જવો અને અસહ્ય દુખાવો થવો એ યુરિક એસિડ વધવાનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
- અન્ય સાંધાઓ: જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે ઘૂંટણ, કાંડા, આંગળીઓ અને એડીના સાંધામાં પણ ફેલાય છે.
૩. યુરિક એસિડ વધવાના મુખ્ય કારણો
૧. ખોટો આહાર: વધુ પડતું રેડ મીટ, સીફૂડ, દાળ અને આલ્કોહોલ (ખાસ કરીને બીયર) લેવાથી પ્યુરિન વધે છે. ૨. ખાંડ અને ફ્રુક્ટોઝ: સોફ્ટ ડ્રિંક્સ અને પેકેજ્ડ જ્યુસમાં રહેલી ખાંડ યુરિક એસિડ ઝડપથી વધારે છે. ૩. વધારે વજન: ઓબેસિટીને કારણે કિડની પર દબાણ આવે છે અને યુરિક એસિડ બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે. ૪. ડાયાબિટીસ અને કિડનીની સમસ્યા: જેમને કિડનીની તકલીફ હોય તેમને યુરિક એસિડની સમસ્યા વધુ રહે છે. ૫. દવાઓ: કેટલીક બ્લડ પ્રેશરની દવાઓ પણ યુરિક એસિડ વધારી શકે છે.
૪. યુરિક એસિડ વધવાના લક્ષણો
- સાંધામાં અચાનક અને તીવ્ર દુખાવો થવો (ખાસ કરીને રાત્રે).
- સાંધાની આસપાસની ચામડી લાલ અથવા જાંબલી થઈ જવી.
- સાંધા અડવાથી ગરમ લાગે અને હલનચલન કરવામાં તકલીફ પડે.
- લાંબા ગાળે સાંધાની આસપાસ નાની ગાંઠો (Tophi) દેખાવી.
૫. યુરિક એસિડ ઘટાડવાના રામબાણ ઉપાયો
જો તમારો યુરિક એસિડ રિપોર્ટ ૭.૦ mg/dL (પુરુષો માટે) કે ૬.૦ mg/dL (સ્ત્રીઓ માટે) થી વધુ હોય, તો આ ઉપાયો કરો:
A. આહારમાં ફેરફાર (Dietary Changes)
- વધુ પાણી પીવો: દિવસમાં ૧૦-૧૨ ગ્લાસ પાણી પીવાથી કિડની યુરિક એસિડને સરળતાથી બહાર કાઢી શકે છે.
- ચેરી અને ખાટા ફળો: ચેરીમાં ‘એન્થોસાયનિન’ હોય છે જે યુરિક એસિડ ઘટાડે છે. લીંબુ, નારંગી જેવા વિટામિન C યુક્ત ફળો ખૂબ ફાયદાકારક છે.
- ફાઈબર: ઓટ્સ, આખા અનાજ અને લીલા શાકભાજી પ્યુરિન શોષવામાં મદદ કરે છે.
B. આ ખોરાકથી દૂર રહો (Foods to Avoid)
- આખા કઠોળ (ખાસ કરીને અડદની દાળ, રાજમા) નું સેવન ઓછું કરો.
- ખાંડવાળા પીણાં અને મીઠાઈઓ બંધ કરો.
- કોબીજ, પાલક અને મશરૂમમાં મધ્યમ પ્યુરિન હોય છે, તેથી તે મર્યાદિત માત્રામાં લો.
C. ઘરેલું નુસખાઓ
- સફરજનનું વિનેગર (ACV): એક ગ્લાસ પાણીમાં એક ચમચી એપલ સાઇડર વિનેગર નાખીને પીવાથી શરીર ડિટોક્સ થાય છે.
- અજમો: અજમાનું પાણી પીવાથી યુરિક એસિડના દુખાવામાં અને સોજામાં રાહત મળે છે.
૬. ફિઝિયોથેરાપી અને કસરત
જ્યારે દુખાવો ઓછો હોય (Chronic Phase), ત્યારે હળવી કસરતો કરવી જોઈએ. ૧. સ્ટ્રેચિંગ: સાંધાની જકડન દૂર કરવા માટે રોજ ૧૦ મિનિટ સ્ટ્રેચિંગ કરો. ૨. ચાલવું: દરરોજ ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવાથી ચયાપચય (Metabolism) સુધરે છે. ૩. પાણીમાં કસરત: સાંધા પર ભાર ન પડે તે માટે સ્વિમિંગ અથવા હાઈડ્રોથેરાપી શ્રેષ્ઠ છે.
નિષ્કર્ષ
યુરિક એસિડ અને સાંધાના દુખાવાનો સીધો સંબંધ તમારી જીવનશૈલી સાથે છે. પૌષ્ટિક આહાર, પૂરતું પાણી અને નિયમિત કસરત દ્વારા તમે યુરિક એસિડને નિયંત્રણમાં રાખી શકો છો. જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો ઘરગથ્થુ ઉપચાર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લઈ લોહીની તપાસ કરાવવી અનિવાર્ય છે.
