પેટની સર્જરી કે સિઝેરિયન પછી કોર સ્નાયુઓ (Core Muscles) ને મજબૂત કરવા.

પેટની કોઈપણ સર્જરી હોય—પછી તે હર્નિયા હોય, એપેન્ડિક્સ હોય કે સિઝેરિયન (C-Section)—તેની સીધી અસર શરીરના સૌથી મહત્વના સ્નાયુઓ એટલે કે ‘કોર મસલ્સ’ (Core Muscles) પર પડે છે. સર્જરી દરમિયાન પેટના સ્નાયુઓના પડને કાપવામાં અથવા અલગ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તે નબળા પડી જાય છે.

ઘણી મહિલાઓ કે દર્દીઓ સર્જરી પછી મહિનાઓ સુધી પેટને બિલકુલ હલાવતા નથી, જેના કારણે કમરનો દુખાવો શરૂ થાય છે અથવા પેટ લટકી જાય છે. યોગ્ય સમયે અને સાચી પદ્ધતિથી કોર સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા એ રિકવરી માટે અનિવાર્ય છે.

૧. ‘કોર સ્નાયુઓ’ એટલે શું અને તેનું મહત્વ?

ઘણા લોકો માને છે કે કોર એટલે માત્ર ‘સિક્સ પેક એપ્સ’. પરંતુ હકીકતમાં, કોર એટલે તમારા પેટના આગળના, બાજુના અને કમરના પાછળના સ્નાયુઓનું આખું જૂથ છે.

• મહત્વ: તે તમારી કરોડરજ્જુને ટેકો આપે છે. જો કોર નબળા હોય, તો બધો ભાર કમર પર આવે છે, જેનાથી ‘ક્રોનિક બેક પેઈન’ થઈ શકે છે.

૨. રિકવરીના તબક્કા અને કસરત

સર્જરી પછી ક્યારેય ઉતાવળ ન કરવી. કોર સ્નાયુઓને ફરીથી ટ્રેન કરવા માટે ત્રણ મુખ્ય તબક્કા છે:

તબક્કો ૧: શરૂઆતના ૦ થી ૬ અઠવાડિયા (શ્વસન અને હળવી જાગૃતિ)

આ સમય ટાંકા રુઝાવવાનો છે, તેથી ભારે કસરત ટાળવી.

• પેટનું શ્વસન (Diaphragmatic Breathing): ચત્તા સૂઈ જાઓ. નાક વાટે શ્વાસ લો ત્યારે પેટ ફૂલવું જોઈએ અને મોઢેથી શ્વાસ બહાર કાઢો ત્યારે પેટ અંદર જવું જોઈએ. આનાથી અંદરના સ્નાયુઓ સક્રિય થાય છે.
• પેલ્વિક ટિલ્ટ (Pelvic Tilts): સૂતા સૂતા કમરના નીચેના ભાગને પથારી સાથે દબાવો અને પેટને હળવું અંદર ખેંચો. ૫ સેકન્ડ પકડી રાખો.

તબક્કો ૨: ૬ થી ૧૨ અઠવાડિયા (મધ્યમ મજબૂતીકરણ)

ડૉક્ટરની મંજૂરી પછી આ કસરતો શરૂ કરી શકાય છે.

• હીલ સ્લાઇડ્સ (Heel Slides): ચત્તા સૂઈને એક પગને ધીમેથી પથારી પર ઘસીને સીધો કરો અને ફરી વાળો. આ દરમિયાન પેટના સ્નાયુઓ કડક રાખો.
• બ્રિજિંગ (Bridging): બંને પગ વાળીને થાપાને હવામાં ઊંચા કરો. આ કસરત કોર અને નિતંબ બંનેને મજબૂત કરે છે.
• ડેડ બગ (Dead Bug – હળવું): પીઠ પર સૂઈને એક હાથ અને વિરુદ્ધ પગને હવામાં હળવો હલાવો.

તબક્કો ૩: ૩ મહિના પછી (એડવાન્સ સ્ટેબિલિટી)

• પ્લાન્ક (Plank): જો ટાંકા પૂરેપૂરા રુઝાઈ ગયા હોય, તો મોડિફાઈડ પ્લાન્ક (ઘૂંટણ ટેકવીને) કરી શકાય.
• બર્ડ-ડોગ (Bird-Dog): ઘૂંટણ અને હથેળી પર ઉભા રહીને એક હાથ અને વિરુદ્ધ પગ સીધો કરો.

૩. સિઝેરિયન (C-Section) પછીની ખાસ ટિપ્સ

સિઝેરિયન પછી મહિલાઓએ વધારાની કાળજી લેવી પડે છે:

• સ્કાર મસાજ (Scar Massage): ટાંકા રુઝાઈ ગયા પછી (અંદાજે ૬ અઠવાડિયા પછી), નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ સ્કારની આસપાસ હળવી માલિશ કરો જેથી અંદરના પેશીઓ ચોંટી ન જાય (Adhesions).
• ક્રોંચીસ (Crunches) ટાળો: શરૂઆતમાં ક્યારેય માથું ઊંચું કરીને પેટ દબાવવાની કસરત ન કરો. તેનાથી ‘ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી’ (પેટના સ્નાયુઓ વચ્ચે ગેપ) વધવાનું જોખમ રહે છે.

૪. સાવચેતીઓ: ક્યારે અટકવું?

કસરત કરતી વખતે નીચેના લક્ષણો દેખાય તો તરત જ બંધ કરો: ૧. ટાંકાના ભાગે દુખાવો કે ખેંચાણ થવું. ૨. પેશાબમાં તકલીફ કે કાબૂ ગુમાવવો. ૩. કસરત દરમિયાન પેટમાં ‘શંકુ’ જેવો આકાર (Doming) બનવો. ૪. યોનિમાર્ગમાંથી રક્તસ્રાવ વધવો (માત્ર સિઝેરિયનના કિસ્સામાં).

૫. સહાયક સાધનો: બેલ્ટ પહેરવો કે નહીં?

ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ‘એબ્ડોમિનલ બાઈન્ડર’ કે બેલ્ટ પહેરવાથી ઉધરસ ખાતી વખતે કે ચાલતી વખતે સપોર્ટ મળે છે. પરંતુ ૨૪ કલાક બેલ્ટ ન પહેરવો, કારણ કે તેનાથી સ્નાયુઓ આળસુ થઈ જાય છે.

નિષ્કર્ષ

પેટની સર્જરી પછી કોર સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા એ માત્ર સુંદર દેખાવા માટે નથી, પણ સ્વસ્થ કરોડરજ્જુ અને કાર્યક્ષમ શરીર માટે છે. ધીરજ, સાતત્ય અને નિષ્ણાત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનું માર્ગદર્શન તમને ફરીથી શક્તિશાળી બનાવી શકે છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે પોસ્ટ-સર્જરી રિહેબિલિટેશન માટે ખાસ પ્રોગ્રામ્સ ચલાવીએ છીએ જે તમને સુરક્ષિત રીતે ફિટનેસ તરફ લઈ જાય છે.