ગાંઠ (Tumor)

ગાંઠ (ટ્યુમર) એ શરીરના કોષોની અસામાન્ય અને અનિયંત્રિત વૃદ્ધિ છે. આ વૃદ્ધિ શરીરના કોઈપણ ભાગમાં થઈ શકે છે અને તે વિવિધ સ્વરૂપોમાં પ્રગટ થાય છે. સામાન્ય રીતે, ગાંઠને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે: સૌમ્ય (benign) અને જીવલેણ (malignant). આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે તે સારવારની પદ્ધતિ અને રોગના પરિણામને અસર કરે છે.

સૌમ્ય ગાંઠ (Benign Tumor)

સૌમ્ય ગાંઠ એ કેન્સર નથી. આ ગાંઠ ધીમી ગતિએ વધે છે અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાતી નથી. તે સામાન્ય રીતે એક મર્યાદિત વિસ્તારમાં રહે છે અને તેના કોષો સામાન્ય કોષો જેવા જ દેખાય છે. સૌમ્ય ગાંઠ મોટે ભાગે જોખમી હોતી નથી, પરંતુ જો તે કોઈ મહત્વના અંગ પર દબાણ લાવે અથવા મોટી થઈ જાય, તો તે સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે.

સૌમ્ય ગાંઠના ઉદાહરણો:

• લિપોમા (Lipoma): ચરબીના કોષોની બનેલી એક નરમ ગાંઠ, જે ત્વચાની નીચે જોવા મળે છે.
• ફાઈબ્રોમા (Fibroma): તંતુમય પેશીઓની બનેલી ગાંઠ.
• એન્જીયોમા (Angioma): રક્તવાહિનીઓની બનેલી ગાંઠ.
• એડેનોમા (Adenoma): ગ્રંથિના કોષોમાં ઉદ્ભવતી ગાંઠ.

સૌમ્ય ગાંઠની સારવારમાં સામાન્ય રીતે સર્જરી દ્વારા તેને દૂર કરવામાં આવે છે, જો તે સમસ્યાજનક હોય. જો તે નાની હોય અને કોઈ મુશ્કેલી ન કરતી હોય, તો તેને માત્ર નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવામાં આવે છે.

જીવલેણ ગાંઠ (Malignant Tumor)

જીવલેણ ગાંઠને કેન્સર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગાંઠ ઝડપથી વધે છે અને આસપાસના સામાન્ય પેશીઓનો નાશ કરે છે. જીવલેણ ગાંઠની સૌથી જોખમી લાક્ષણિકતા એ છે કે તેના કોષો રક્ત અને લસિકા તંત્ર દ્વારા શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાઈ શકે છે, જેને મેટાસ્ટેસિસ (metastasis) કહેવાય છે. મેટાસ્ટેસિસ દ્વારા કેન્સર શરીરના નવા ભાગોમાં ફેલાઈને નવી ગાંઠો બનાવે છે.

જીવલેણ ગાંઠના પ્રકારો:

• કાર્સિનોમા (Carcinoma): ત્વચા, ફેફસાં, સ્તન, પ્રોસ્ટેટ, કોલોન અને સ્વાદુપિંડ જેવા અંગોના ઉપકલા (epithelial) કોષોમાં ઉદ્ભવતો કેન્સર.
• લ્યુકેમિયા (Leukemia): રક્તના કોષો અને અસ્થિમજ્જા (bone marrow) માં થતો કેન્સર.
• લિમ્ફોમા (Lymphoma): લસિકા તંત્રના કોષોમાં થતો કેન્સર.

જીવલેણ ગાંઠની સારવાર ખૂબ જટિલ હોય છે અને તેમાં વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે, જેમ કે સર્જરી, કીમોથેરાપી, રેડિયેશન થેરાપી, અને ઇમ્યુનોથેરાપી.

ગાંઠ થવાના કારણો

ગાંઠ થવા માટે ઘણા પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. આમાંના કેટલાક મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:

• અમુક જનીનોમાં પરિવર્તન (mutation) થવાથી વ્યક્તિમાં કેન્સર થવાનું જોખમ વધી જાય છે.
• પર્યાવરણીય પરિબળો (Environmental Factors): વાયુ પ્રદૂષણ, તમાકુનો ધુમાડો, સૂર્યપ્રકાશમાંથી આવતા અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો અને અમુક રસાયણોના સંપર્કમાં આવવાથી કેન્સર થઈ શકે છે.
• જીવનશૈલી (Lifestyle): ધૂમ્રપાન, દારૂનું સેવન, ખરાબ ખોરાક, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને સ્થૂળતા કેન્સરનું જોખમ વધારી શકે છે.
• વાયરસ અને બેક્ટેરિયા: કેટલાક વાયરસ, જેમ કે હ્યુમન પેપિલોમા વાયરસ (HPV) અને હેપેટાઈટિસ B અને C, અને કેટલાક બેક્ટેરિયા કેન્સરનું કારણ બની શકે છે.

ગાંઠનું નિદાન

ગાંઠનું નિદાન સમયસર થવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જો તમને શરીરમાં કોઈ અસામાન્ય ગાંઠ, દુખાવો, કે અન્ય કોઈ લક્ષણો જણાય, તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

નિદાનની પદ્ધતિઓ:

• શારીરિક તપાસ: ડૉક્ટર દ્વારા ગાંઠના સ્થાન અને કદની તપાસ.
• ઇમેજિંગ ટેસ્ટ: અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, સીટી સ્કેન, એમઆરઆઈ અને એક્સ-રે જેવા પરીક્ષણોથી ગાંઠની ચોક્કસ માહિતી મેળવી શકાય છે.
• બાયોપ્સી (Biopsy): આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિદાન પદ્ધતિ છે, જેમાં ગાંઠના પેશીનો નાનો ટુકડો લઈને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસ કરવામાં આવે છે. આનાથી ગાંઠ સૌમ્ય છે કે જીવલેણ તે નક્કી થાય છે.

ગાંઠ એ એક ગંભીર તબીબી પરિસ્થિતિ છે. પરંતુ, પ્રારંભિક નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી ઘણા પ્રકારના કેન્સર મટાડી શકાય છે. સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવી અને નિયમિત શારીરિક તપાસ કરાવવી એ કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. જો તમારા મનમાં કોઈ પ્રશ્નો હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ રહેશે.