પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન પગની નસો ફૂલી જવી (Varicose Veins) અને કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સનો ઉપયોગ.
ગર્ભાવસ્થા એ સ્ત્રીના જીવનનો એક સુંદર તબક્કો છે, પરંતુ તે શરીરમાં અનેક પડકારો પણ લાવે છે. આમાંની એક સામાન્ય સમસ્યા છે ‘વેરિકોઝ વેઇન્સ’ (Varicose Veins), એટલે કે પગની નસો ફૂલી જવી અથવા વાંકીચૂંકી થઈને ઉપસી આવવી. ઘણી મહિલાઓ આ જોઈને ગભરાઈ જાય છે, પરંતુ યોગ્ય સમજ અને ફિઝિયોથેરાપી ઉપાયો દ્વારા તેને સરળતાથી મેનેજ કરી શકાય છે.
૧. પ્રેગ્નન્સીમાં વેરિકોઝ વેઇન્સ કેમ થાય છે?
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં મુખ્ય ત્રણ ફેરફારો થાય છે જે આ સમસ્યા માટે જવાબદાર છે:
- લોહીના જથ્થામાં વધારો: ગર્ભસ્થ શિશુના પોષણ માટે માતાના શરીરમાં લોહીનું પ્રમાણ વધે છે, જે નસો પર દબાણ વધારે છે.
- ગર્ભાશયનું દબાણ: જેમ જેમ ગર્ભાશય મોટું થાય છે, તેમ તે શરીરના જમણા ભાગની મુખ્ય નસ (Inferior Vena Cava) પર દબાણ લાવે છે. આનાથી પગમાંથી હૃદય તરફ લોહી જવાની ગતિ ધીમી પડે છે.
- હોર્મોનલ ફેરફારો: ‘પ્રોજેસ્ટેરોન’ હોર્મોનનું વધતું સ્તર નસોની દીવાલોને નરમ અને ઢીલી બનાવે છે, જેથી લોહી એક જગ્યાએ ભરાઈ રહેવાની (Pooling) શક્યતા વધે છે.
૨. લક્ષણો શું છે?
૧. પગમાં વાદળી અથવા જાંબલી રંગની નસો ઉપસી આવવી. ૨. પગમાં ભારેપણું, દુખાવો અથવા સોજો (ખાસ કરીને સાંજ સુધીમાં). ૩. રાત્રે પગના સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (Muscle Cramps) આવવું. ૪. નસોની આસપાસ ખંજવાળ આવવી.
૩. કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ (Compression Stockings) શું છે?
વેરિકોઝ વેઇન્સની સારવારમાં કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ એ સૌથી અસરકારક બિન-દવાકીય ઉપાય છે. આ ખાસ પ્રકારના સ્થિતિસ્થાપક મોજાં છે જે પગ પર બહારથી ચોક્કસ દબાણ આપે છે.
- તે કેવી રીતે કામ કરે છે? આ સ્ટોકિંગ્સ પગની ઘૂંટી (Ankle) પાસે સૌથી વધુ દબાણ આપે છે અને ઉપર તરફ જતાં દબાણ ઘટતું જાય છે. આ દબાણ લોહીને ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ દિશામાં હૃદય તરફ ધકેલવામાં મદદ કરે છે.
- ક્યારે પહેરવા? સવારે પથારીમાંથી ઉઠતાની સાથે જ તેને પહેરી લેવા જોઈએ, કારણ કે ત્યારે પગમાં સોજો ઓછો હોય છે. રાત્રે સૂતી વખતે તેને ઉતારી દેવા જોઈએ.
૪. અન્ય ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલું ઉપાયો
કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સની સાથે નીચેની બાબતોનું પાલન કરવાથી વધુ રાહત મળે છે:
- પગ ઊંચા રાખવા (Elevation): જ્યારે પણ બેસો કે સૂવો ત્યારે પગ નીચે ૨-૩ ઓશીકા રાખો જેથી પગ હૃદયના સ્તરથી થોડા ઊંચા રહે.
- એન્કલ પમ્પ કસરત (Ankle Pumps): પથારીમાં સૂતા સૂતા પંજાને ઉપર-નીચે કરવા. આનાથી પગના સ્નાયુઓ ‘પમ્પ’ જેવું કામ કરશે અને લોહીને ઉપર ધકેલશે.
- ડાબા પડખે સૂવું: ડાબા પડખે સૂવાથી મુખ્ય નસ પરનું ગર્ભાશયનું દબાણ ઘટે છે અને રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે.
- લાંબો સમય ઊભા ન રહેવું: જો તમારે લાંબો સમય ઊભા રહેવું પડે તેમ હોય, તો વચ્ચે વચ્ચે ચાલતા રહેવું અથવા બેસી જવું.
- વજન નિયંત્રણ: વધુ પડતું વજન વધવા ન દેવું, કારણ કે તે નસો પર ભાર વધારે છે.
૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન વેરિકોઝ વેઇન્સ માટે ખાસ સેવાઓ આપીએ છીએ:
- મેન્યુઅલ લિમ્ફેટિક ડ્રેનેજ (MLD): જો પગમાં ખૂબ જ સોજો હોય, તો ખાસ મસાજ ટેકનિક દ્વારા અમે પ્રવાહીને નિકાલ કરવામાં મદદ કરીએ છીએ.
- સ્ટોકિંગ્સની પસંદગી: તમારા સોજાના સ્તર મુજબ કયા પ્રેશરના (Class 1 or 2) મોજાં લેવા તેની સચોટ સલાહ.
- સલામત વર્કઆઉટ: લો-ઈમ્પેક્ટ કસરતો જે નસો પર ભાર આપ્યા વગર લોહીનું પરિભ્રમણ વધારે.
નિષ્કર્ષ
પ્રેગ્નન્સીમાં વેરિકોઝ વેઇન્સ થવી એ સામાન્ય છે અને મોટાભાગના કિસ્સામાં ડિલિવરી પછી તે આપોઆપ મટી જાય છે. પરંતુ, આ નવ મહિના દરમિયાન કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સનો ઉપયોગ અને હળવી કસરતો તમારા પગને સુરક્ષિત અને પીડારહિત રાખી શકે છે.
