ગર્ભાવસ્થામાં પગમાં આવતા સોજા દૂર કરવાની રીતો.
🤰 ગર્ભાવસ્થામાં પગમાં આવતા સોજા (Edema) દૂર કરવાની રીતો: કારણો અને અસરકારક ઉપાયો
ગર્ભાવસ્થા એ સ્ત્રીના જીવનનો એક સુંદર અને પરિવર્તનશીલ તબક્કો છે. પરંતુ આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રીના શરીરમાં અનેક ફેરફારો થાય છે, જેમાંથી એક સામાન્ય અને અસ્વસ્થતા પેદા કરતી સમસ્યા છે — ‘પગમાં સોજા આવવા’, જેને તબીબી ભાષામાં એડીમા (Edema) કહેવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે ગર્ભાવસ્થાના બીજા અને ત્રીજા ત્રિમાસિક (બીજા અને છેલ્લા ત્રણ મહિના) દરમિયાન પગ, ઘૂંટી અને પંજામાં સોજા જોવા મળે છે. જોકે આ મોટાભાગે સામાન્ય હોય છે, પરંતુ તે અસ્વસ્થતા અને ક્યારેક ચાલવામાં પણ મુશ્કેલી ઉભી કરી શકે છે. આ લેખમાં આપણે સોજા આવવાના કારણો અને તેને ઘરેલું રીતે કેવી રીતે દૂર કરી શકાય તે વિશે વિગતવાર સમજીશું.
૧. ગર્ભાવસ્થામાં સોજા કેમ આવે છે? (The Causes)
સોજા આવવા પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:
- વધારે પ્રવાહી (Fluid): ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાનું શરીર બાળક અને પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે સામાન્ય કરતા ૫૦% વધુ લોહી અને પ્રવાહી ઉત્પન્ન કરે છે.
- ગર્ભાશયનું દબાણ: જેમ જેમ બાળક મોટું થાય છે, તેમ ગર્ભાશય લોહીની નસો (ખાસ કરીને વેના કાવા) પર દબાણ લાવે છે, જેનાથી પગમાંથી હૃદય તરફ લોહીનું પરિભ્રમણ ધીમું પડે છે.
- હોર્મોનલ ફેરફાર: શરીરમાં થતા હોર્મોનલ ફેરફારો સોડિયમ અને પાણીને શરીરમાં રોકી રાખે છે (Water Retention).
૨. પગના સોજા ઘટાડવાના અસરકારક ઉપાયો
તમે તમારી રોજિંદી આદતોમાં નાના ફેરફારો કરીને સોજામાં નોંધપાત્ર રાહત મેળવી શકો છો:
A. પગને ઉંચા રાખો (Elevate Your Feet)
જ્યારે પણ તમે બેસો અથવા સૂવો, ત્યારે પગની નીચે ૨-૩ નરમ તકિયા રાખો જેથી પગ હૃદયના સ્તરથી થોડા ઉંચા રહે. આનાથી ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી પગમાં જમા થયેલું પ્રવાહી પાછું પરિભ્રમણમાં જાય છે.
B. ડાબા પડખે સૂવાની ટેવ પાડો
ડાબા પડખે (Left Side) સૂવાથી શરીરની મુખ્ય નસ ‘વેના કાવા’ પરથી દબાણ ઓછું થાય છે, જે પગમાંથી લોહીને હૃદય તરફ પાછું લઈ જવામાં મદદ કરે છે.
C. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી
ચુસ્ત અથવા ઉંચી એડીના પગરખાં (Heels) પહેરવાનું ટાળો. આરામદાયક, પોચા અને સહેજ મોટા કદના ચપ્પલ કે સ્પોર્ટ્સ શૂઝ પહેરો જેથી પગ પર દબાણ ન આવે.
D. પુષ્કળ પાણી પીવો
સાંભળવામાં કદાચ વિચિત્ર લાગે, પણ વધુ પાણી પીવાથી શરીર વધારાના પ્રવાહી અને સોડિયમને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. જો તમે ઓછું પાણી પીશો, તો શરીર પાણીનો સંગ્રહ કરવા લાગશે અને સોજા વધશે.
E. મીઠું (સોડિયમ) અને કેફીન ઓછું કરો
વધારે પડતું મીઠું શરીરમાં પાણી રોકી રાખે છે. પેકેજ્ડ ફૂડ, અથાણાં અને પાપડ જેવી વસ્તુઓ ટાળો. તેવી જ રીતે, વધુ ચા કે કોફી પીવાથી પણ સોજા વધી શકે છે.
૩. કસરત અને માલિશ
- હળવું ચાલવું: દરરોજ ૧૫-૨૦ મિનિટ ધીમેથી ચાલવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે.
- પગની કસરત: બેઠા હોવ ત્યારે પગના પંજાને ઉપર-નીચે અને ગોળ ફેરવવાની કસરત (Ankle Pumps) કરો.
- માલિશ (Massage): હળવા હાથે પગના તળિયાથી ઉપરની તરફ (ઘૂંટણ તરફ) માલિશ કરાવો. આનાથી પ્રવાહીનો ભરાવો ઓછો થાય છે.
૪. આહારમાં પોટેશિયમનું મહત્વ
પોટેશિયમ શરીરમાં રહેલા સોડિયમ અને પાણીના સ્તરને સંતુલિત કરે છે. તમારા આહારમાં નીચેની વસ્તુઓ ઉમેરો:
- કેળા
- શક્કરિયા
- પાલક
- દહીં
- નારિયેળ પાણી
૫. ક્યારે ચિંતા કરવી? (When to see a Doctor)
જોકે સોજા સામાન્ય છે, પણ જો નીચેના લક્ષણો દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ, કારણ કે તે પ્રી-એક્લેમ્પસિયા (હાઈ બ્લડ પ્રેશર) ના સંકેત હોઈ શકે છે:
- અચાનક ચહેરા કે હાથ પર સોજા આવવા.
- એક પગમાં બીજા પગ કરતા ખૂબ વધારે સોજા અને દુખાવો હોવો.
- સોજાની સાથે અસ્પષ્ટ દેખાવું અથવા ગંભીર માથાનો દુખાવો થવો.
- પેશાબમાં ઘટાડો થવો.
નિષ્કર્ષ
ગર્ભાવસ્થામાં પગના સોજા એ કામચલાઉ સમસ્યા છે જે ડિલિવરી પછી થોડા દિવસોમાં આપોઆપ જતી રહે છે. ત્યાં સુધી, આરામ કરો, પૌષ્ટિક આહાર લો અને તમારા પગને થોડા ઉંચા રાખીને રિલેક્સ થાઓ. તમારું સ્વાસ્થ્ય અને મનની શાંતિ તમારા આવનાર બાળકના વિકાસ માટે સૌથી વધુ મહત્વની છે.
