સ્પાઇનલ કોર્ડ ઇન્જરી (કરોડરજ્જુની ઈજા) પછી વ્હીલચેર ટ્રેનિંગ.

♿ સ્પાઇનલ કોર્ડ ઇન્જરી (કરોડરજ્જુની ઈજા) પછી વ્હીલચેર ટ્રેનિંગ: સ્વાવલંબન તરફનું પ્રથમ ડગલું

સ્પાઇનલ કોર્ડ ઇન્જરી (Spinal Cord Injury – SCI) એ વ્યક્તિના જીવનને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખતી ઘટના છે. આ ઈજા પછી હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય ત્યારે વ્હીલચેર એ માત્ર એક સાધન નથી, પણ તે દર્દીના ‘પગ’ અને તેની ‘સ્વતંત્રતા’નું પ્રતીક બની જાય છે. ઘણીવાર દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનો વ્હીલચેરને લાચારી માને છે, પરંતુ સાચી વ્હીલચેર ટ્રેનિંગ દ્વારા વ્યક્તિ ફરીથી સમાજમાં સક્રિય થઈ શકે છે અને પોતાની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ જાતે કરી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપીમાં વ્હીલચેર ટ્રેનિંગ એ રિહેબિલિટેશનનો એક અભિન્ન ભાગ છે. આ લેખમાં આપણે વ્હીલચેરનો ઉપયોગ કરવાની સાચી ટેકનિક અને તાલીમ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. વ્હીલચેરની પસંદગી: ‘વ્યક્તિગત જરૂરિયાત’ મુજબ

દરેક દર્દીની ઈજાનું સ્તર (Level of Injury) અલગ હોય છે, તેથી વ્હીલચેર પણ અલગ હોવી જોઈએ:

• મેન્યુઅલ વ્હીલચેર: જે દર્દીઓના હાથમાં પૂરતી તાકાત હોય તેમના માટે.
• પાવર (ઇલેક્ટ્રિક) વ્હીલચેર: જે દર્દીઓને ગરદન કે ખભા પાસે ઈજા થઈ હોય અને હાથ ન હલાવી શકતા હોય તેમના માટે.
• કુશનિંગ: ચામડીના ચાંદા (Pressure Sores) રોકવા માટે રોહો (Roho) અથવા જેલ કુશન અત્યંત જરૂરી છે.

૨. વ્હીલચેર ટ્રેનિંગના મુખ્ય તબક્કા

તાલીમ હંમેશા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ નીચેના તબક્કાઓમાં આપવામાં આવે છે:

A. ટ્રાન્સફર ટ્રેનિંગ (Transfer Training)

સૌથી મહત્વનું કામ પલંગમાંથી વ્હીલચેરમાં અને વ્હીલચેરમાંથી પલંગ કે ટોયલેટ સીટ પર જવું.

• રીત: વ્હીલચેરને પલંગની નજીક ૪૫ ડિગ્રીના ખૂણે રાખો અને બ્રેક લગાવો. જો જરૂર હોય તો ‘ટ્રાન્સફર બોર્ડ’નો ઉપયોગ કરો.
• ટીપ: હાથના સ્નાયુઓ (Triceps) મજબૂત હોવા જોઈએ જેથી શરીરને ઉચકી શકાય.

B. પ્રોપલ્શન (ચલાવવાની ટેકનિક)

• સીધી લાઈનમાં ચાલવું: હાથને વ્હીલ પર ‘૧૦ થી ૨’ ની ઘડિયાળની સ્થિતિમાં રાખો અને લાંબા સ્ટ્રોક લગાવો. ટૂંકા અને ઝડપી સ્ટ્રોકથી ખભામાં ઈજા થઈ શકે છે.
• વળાંક લેવો: જો જમણી બાજુ વળવું હોય, તો જમણા વ્હીલને પકડી રાખો અને ડાબા વ્હીલને આગળ ધકેલો.

C. બેલેન્સ અને ‘વ્હીલી’ (Wheely)

અવરોધો ઓળંગવા માટે વ્હીલચેરના આગળના નાના પૈડાં હવામાં ઉંચકવાની કળાને ‘વ્હીલી’ કહેવાય છે.

• ફાયદો: આનાથી દર્દી નાના ઉંબરા (Door sills) કે ફૂટપાથના ખાડાઓ જાતે ઓળંગી શકે છે.

૩. સુરક્ષા અને દબાણ વ્યવસ્થાપન (Pressure Relief)

સ્પાઇનલ કોર્ડ ઇન્જરીમાં દર્દીને નીચેના ભાગમાં સંવેદના (Sensation) હોતી નથી.

• પ્રેશર રીલીઝ: દર ૧૫-૨૦ મિનિટે દર્દીએ વ્હીલચેરના હેન્ડલ પકડીને શરીરને ઉપર ઉઠાવવું જોઈએ અથવા ડાબે-જમણે નમવું જોઈએ. આનાથી નિતંબના ભાગે લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રહે છે અને ચાંદા પડતા નથી.
• ઢાળ પર સાવચેતી: ઉતરાણ વખતે વ્હીલચેર પર નિયંત્રણ રાખવા માટે ગ્લવ્સ (હાથમોજા) પહેરવા જરૂરી છે જેથી હથેળીમાં ઘર્ષણથી ઈજા ન થાય.

૪. પર્યાવરણમાં ફેરફાર (Environmental Adaptation)

વ્હીલચેર ટ્રેનિંગ સફળ ત્યારે જ થાય જ્યારે ઘરનું વાતાવરણ ‘બેરિયર-ફ્રી’ હોય:

• ઘરના દરવાજા પહોળા હોવા જોઈએ.
• સીડીની જગ્યાએ ‘રેમ્પ’ (ઢાળ) બનાવવો.
• બાથરૂમમાં કોમોડ ચેર અને ગ્રેબ બાર્સ લગાવવા.

૫. ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે માત્ર કસરત જ નથી કરાવતા, પણ દર્દીના આત્મવિશ્વાસ પર કામ કરીએ છીએ. ૧. અપર બોડી સ્ટ્રેન્થનિંગ: હાથ, ખભા અને છાતીના સ્નાયુઓને અત્યંત મજબૂત બનાવવામાં આવે છે. ૨. સ્કિલ ટ્રેનિંગ: ઘરની બહાર, રેતીમાં કે ઉબડખાબડ રસ્તા પર વ્હીલચેર કેવી રીતે ચલાવવી તેની પ્રેક્ટિસ. ૩. સામાજિક પુનઃસ્થાપન: દર્દી ફરીથી ઓફિસ જઈ શકે કે ગાડી ચલાવી શકે તે માટેની સલાહ અને તાલીમ.

નિષ્કર્ષ

વ્હીલચેર એ મર્યાદા નથી, પણ એક સાધન છે જે ઈજા પછી પણ જીવનને ગતિશીલ રાખે છે. યોગ્ય ટ્રેનિંગ સાથે, સ્પાઇનલ કોર્ડ ઇન્જરી ધરાવતી વ્યક્તિ પણ રમતગમતમાં ભાગ લઈ શકે છે, મુસાફરી કરી શકે છે અને સન્માનજનક જીવન જીવી શકે છે. ઈજા મગજમાં નથી, શરીરમાં છે – અને ઈચ્છાશક્તિથી તેને જીતી શકાય છે.