સર્વાઈકલ સ્પોન્ડિલાઈટિસ (Cervical Spondylitis) માં ચક્કર કેમ આવે છે?

🌀 સર્વાઈકલ સ્પોન્ડિલાઈટિસમાં ચક્કર કેમ આવે છે? કારણો, લક્ષણો અને નિવારણ

સર્વાઈકલ સ્પોન્ડિલાઈટિસ (Cervical Spondylitis) એ ગરદનના મણકા અને તેની વચ્ચેની ગાદીમાં થતો ઘસારો છે. સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે આ બીમારીમાં માત્ર ગરદનનો દુખાવો જ થાય છે, પરંતુ ઘણા દર્દીઓ માટે સૌથી ડરામણું લક્ષણ છે—‘ચક્કર આવવા’ (Dizziness/Vertigo).

જ્યારે ગરદનના દુખાવાની સાથે ચક્કર આવે છે, ત્યારે તેને તબીબી ભાષામાં ‘સર્વાઇકોજેનિક ડિઝીનેસ’ (Cervicogenic Dizziness) કહેવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે ગરદનની સમસ્યા મગજ સુધી ચક્કરના સંકેતો કેવી રીતે મોકલે છે અને તેનાથી કેવી રીતે બચી શકાય.

૧. ગરદન અને ચક્કર વચ્ચેનો સંબંધ (The Science)

આપણું શરીર સંતુલન જાળવવા માટે ત્રણ મુખ્ય વસ્તુઓ પર આધાર રાખે છે: આંખો, કાનની અંદરની સિસ્ટમ અને ગરદનના સ્નાયુઓ/જ્ઞાનતંતુઓ. સર્વાઈકલ સ્પોન્ડિલાઈટિસમાં ચક્કર આવવા પાછળ મુખ્યત્વે બે વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:

• પ્રોપ્રિઓસેપ્શનમાં ખલેલ: આપણી ગરદનના સ્નાયુઓમાં ખાસ સેન્સર્સ (Proprioceptors) હોય છે જે મગજને જણાવે છે કે માથું કઈ દિશામાં છે. જ્યારે મણકાનો ઘસારો થાય છે, ત્યારે આ સેન્સર્સ મગજને ખોટા સંકેતો મોકલે છે, જેના પરિણામે આપણને સંતુલન બગડતું હોય તેવું લાગે છે.
• વર્ટિબ્રલ આર્ટરી પર દબાણ: ગરદનના મણકાની વચ્ચેથી લોહીની નળીઓ (Vertebral Arteries) પસાર થાય છે જે મગજને લોહી પહોંચાડે છે. જો મણકાનો ઘસારો વધુ હોય અથવા હાડકાં વધી ગયા હોય (Bone Spurs), તો તે નળી પર દબાણ લાવી શકે છે, જેનાથી મગજમાં લોહીનો પુરવઠો ક્ષણિક ઘટે છે અને ચક્કર આવે છે.

૨. સર્વાઈકલને કારણે આવતા ચક્કરના લક્ષણો

સર્વાઈકલના ચક્કર અન્ય પ્રકારના ચક્કર (જેમ કે કાનની સમસ્યા) કરતા અલગ હોય છે:

• હલનચલન સાથે સંબંધ: જ્યારે તમે અચાનક ગરદન ફેરવો, નીચે જુઓ અથવા ઉપર જુઓ ત્યારે જ ચક્કર આવે છે.
• સીન્કિંગ ફીલિંગ: જાણે જમીન હલતી હોય અથવા તમે સમુદ્રમાં નાવમાં બેઠા હોવ તેવું લાગે છે.
• ગરદનનો દુખાવો: ચક્કરની સાથે ગરદનમાં જકડન અને ભારેપણું ચોક્કસ હોય છે.
• માથાનો દુખાવો: માથાના પાછળના ભાગમાં દુખાવો થવો જે ગરદન સુધી જતો હોય.
• ઉબકા આવવા: ચક્કરના કારણે મન કાચું થવું કે ઉલટી જેવું લાગવું.

૩. નિદાન (Diagnosis)

જો તમને ગરદનના દુખાવા સાથે ચક્કર આવે છે, તો ડૉક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે:

1. X-ray/MRI: મણકાનો ઘસારો અને નસ પરનું દબાણ તપાસવા માટે.
2. ડોપ્લર ટેસ્ટ: ગરદનમાંથી પસાર થતી લોહીની નળીઓમાં પ્રવાહ બરાબર છે કે નહીં તે જોવા માટે.
3. વેસ્ટિબ્યુલર ટેસ્ટ: ચક્કર કાનની સમસ્યાને કારણે તો નથી ને તે નક્કી કરવા માટે.

૪. ચક્કર અને સર્વાઈકલ માટે અસરકારક સારવાર

A. ફિઝિયોથેરાપી (સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય)

• ગરદનની મજબૂતી: સ્નાયુઓ મજબૂત કરવાથી મણકા પરનું દબાણ ઘટે છે.
• પોશ્ચર કરેક્શન: મોબાઈલ કે લેપટોપ વાપરતી વખતે ગરદન સીધી રાખવાની તાલીમ.
• વેસ્ટિબ્યુલર રિહેબિલિટેશન: ખાસ કસરતો જે મગજને સંતુલન જાળવવા માટે ફરીથી ટ્રેન કરે છે.

B. સર્વાઇકલ કોલર (Cervical Collar)

જ્યારે ચક્કર ખૂબ વધારે હોય, ત્યારે નરમ પટ્ટો (Soft Collar) પહેરવાથી ગરદનની બિનજરૂરી હલનચલન અટકે છે અને નસ પરનું દબાણ ઓછું થાય છે.

C. યોગ્ય ઓશીકાની પસંદગી

બહુ જાડું કે બહુ પાતળું ઓશીકું વાપરવાનું ટાળો. ગરદનના વળાંકને સપોર્ટ આપે તેવું ‘સર્વાઇકલ પિલો’ વાપરવું હિતાવહ છે.

૫. તાત્કાલિક રાહત માટે ઘરેલું ટિપ્સ

૧. ધીમેથી હલનચલન કરો: પથારીમાંથી ઉઠતી વખતે પહેલા પડખું ફરો, પછી ધીમેથી બેઠા થાઓ અને એક મિનિટ બેઠા રહ્યા પછી જ ઉભા થાઓ. ૨. ગરમ શેક: ગરદનના પાછળના ભાગે ગરમ પાણીની કોથળીનો શેક કરવાથી સ્નાયુઓ ઢીલા થશે અને લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરશે. ૩. પાણી વધુ પીવો: ડિહાઈડ્રેશનને કારણે ચક્કર વધી શકે છે, તેથી દિવસમાં ૩-૪ લિટર પાણી પીવો.

૬. સાવચેતી: શું ન કરવું?

• ગરદનને અચાનક ઝટકા સાથે ન ફેરવો.
• ઊંચાઈ પર ચઢવાનું અથવા સંતુલન માંગી લે તેવા કામો (જેમ કે ડ્રાઈવિંગ) જ્યાં સુધી ચક્કર બંધ ન થાય ત્યાં સુધી ટાળો.
• લાંબો સમય નીચું જોઈને મોબાઈલ ન વાપરો.

નિષ્કર્ષ

સર્વાઈકલ સ્પોન્ડિલાઈટિસમાં ચક્કર આવવા એ ચિંતાજનક હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. મોટાભાગના કિસ્સામાં યોગ્ય કસરત, પોશ્ચરમાં સુધારો અને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા ચક્કર સંપૂર્ણપણે મટી જાય છે. તમારી ગરદનને આરામ આપો અને તેને સાચી સ્થિતિમાં રાખવાની આદત પાડો.