હાર્ટ એટેક કે સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપી (Cardiac Rehab) કેમ જરૂરી છે?

હાર્ટ એટેક આવવો કે હૃદયની સર્જરી (બાયપાસ અથવા એન્જીયોપ્લાસ્ટી) કરાવવી એ દર્દી અને તેના પરિવાર માટે એક મોટો આઘાત હોય છે. સર્જરી સફળ થયા પછી મોટાભાગના લોકોને લાગે છે કે કામ પૂરું થઈ ગયું, હવે બસ આરામ જ કરવાનો છે. પરંતુ, વાસ્તવમાં આરામ એ રિકવરીનો માત્ર એક ભાગ છે. હૃદયને ફરીથી પહેલા જેવું મજબૂત બનાવવા અને ભવિષ્યમાં ફરીથી એટેક ન આવે તે માટે કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશન (Cardiac Rehabilitation) એટલે કે હૃદય સંબંધિત ફિઝિયોથેરાપી અત્યંત અનિવાર્ય છે.

આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે કાર્ડિયાક રિહેબ કેવી રીતે કામ કરે છે અને તે તમારા જીવનને કેવી રીતે બચાવી શકે છે.

Table of Contents

૧. કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશન શું છે?

કાર્ડિયાક રિહેબ એ માત્ર કસરત નથી, પરંતુ તે એક નિષ્ણાત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અને ડોકટરોની દેખરેખ હેઠળ ચાલતો કાર્યક્રમ છે. તેના મુખ્ય ત્રણ સ્તંભ છે: ૧. વ્યાયામ (Exercise): હૃદયની ક્ષમતા વધારવા માટેની સુરક્ષિત કસરતો. ૨. શિક્ષણ (Education): ખોરાક અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર. ૩. માનસિક કાઉન્સેલિંગ: સર્જરી પછીના ડર અને ચિંતાને દૂર કરવી.

૨. ફિઝિયોથેરાપી હૃદય માટે કેમ જરૂરી છે?

સર્જરી પછી હૃદયના સ્નાયુઓ નબળા પડી ગયા હોય છે. ફિઝિયોથેરાપી નીચે મુજબના ફાયદા આપે છે:

હૃદયની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો: કસરત દ્વારા હૃદયને લોહી પંપ કરવાની ઓછી મહેનત પડે છે, જેનાથી હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં રહે છે.
શ્વાસ લેવાની તકલીફમાં રાહત: સર્જરી પછી ઘણા દર્દીઓને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે. ખાસ પ્રકારની ‘બ્રીધિંગ એક્સરસાઇઝ’ ફેફસાંની ક્ષમતા વધારે છે.
લોહીના ગઠ્ઠા (Blood Clots) અટકાવવા: સર્જરી પછી લાંબો સમય સૂઈ રહેવાથી પગમાં લોહીના ગઠ્ઠા જામી શકે છે (DVT). ફિઝિયોથેરાપી હલનચલન વધારીને આ જોખમ ઘટાડે છે.
કોલેસ્ટ્રોલ અને ડાયાબિટીસ પર નિયંત્રણ: નિયમિત કાર્ડિયાક કસરતો શરીરમાંથી ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડે છે અને શુગર લેવલ જાળવી રાખે છે.

૩. કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશનના વિવિધ તબક્કા (Phases)

હાર્ટની ફિઝિયોથેરાપી એકસાથે શરૂ નથી થતી, તે તબક્કાવાર હોય છે:

તબક્કો ૧ (હોસ્પિટલમાં): સર્જરીના ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં જ શરૂ થાય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીને બેડ પર બેસતા, ઊંડા શ્વાસ લેતા અને રૂમમાં ધીમેથી ચાલતા શીખવે છે.
તબક્કો ૨ (રિકવરી): હોસ્પિટલમાંથી રજા મળ્યા પછીના ૨ થી ૬ અઠવાડિયા. આમાં મોનિટરિંગ હેઠળ ટ્રેડમિલ કે સાયકલિંગ જેવી કસરતો શરૂ કરવામાં આવે છે.
તબક્કો ૩ અને ૪ (જાળવણી): આમાં દર્દી પોતે ઘરે રહીને આજીવન હેલ્ધી લાઈફસ્ટાઈલ ફોલો કરે છે.

૪. કસરત દરમિયાન લેવાની સાવચેતીઓ

કાર્ડિયાક દર્દીઓએ ક્યારેય પોતાની જાતે કે જીમમાં જઈને ભારે કસરત શરૂ ન કરવી જોઈએ. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચેની બાબતો પર નજર રાખે છે:

Target Heart Rate: દર્દીના ધબકારા એક ચોક્કસ મર્યાદાથી ઉપર ન જાય તેનું ધ્યાન રાખવું.
Borg Scale (RPE): દર્દીને કસરત કરતી વખતે કેટલી થાક લાગે છે તેનું માપન.
વોર્મ-અપ અને કૂલ-ડાઉન: કસરત શરૂ કરતા પહેલા અને પૂરી કર્યા પછી શરીરને રિલેક્સ કરવા માટેનો સમય.

૫. સર્જરી પછીના સામાન્ય ડર અને સત્ય

ઘણા દર્દીઓને ડર લાગે છે કે કસરત કરવાથી ટાંકા તૂટી જશે અથવા ફરીથી એટેક આવશે. સત્ય: વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયું છે કે જે લોકો કાર્ડિયાક રિહેબમાં જોડાય છે, તેમનામાં ફરીથી હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાનું જોખમ ૨૫ થી ૩૦% ઘટી જાય છે. ફિઝિયોથેરાપી ટાંકાને મજબૂત બનાવે છે અને શરીરમાં સ્ફૂર્તિ લાવે છે.

૬. શ્વાસની કસરત (Breathing Exercises)

સર્જરી પછી ખાસ કરીને Incentive Spirometry (ત્રણ બોલવાળું મશીન) નો ઉપયોગ કરાવવામાં આવે છે. આનાથી ફેફસાંમાં જમા થયેલું પ્રવાહી દૂર થાય છે અને ન્યુમોનિયા જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ ટળે છે.

નિષ્કર્ષ

હૃદયની સર્જરી એ તમને મળેલું ‘બીજું જીવન’ છે. તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે માત્ર દવાઓ પૂરતી નથી. કાર્ડિયાક ફિઝિયોથેરાપી તમને આત્મવિશ્વાસ આપે છે કે તમે ફરીથી તમારી ઓફિસ જઈ શકશો, પ્રવાસ કરી શકશો અને સામાન્ય જીવન જીવી શકશો. જો તમારા પરિવારમાં કોઈની હાર્ટ સર્જરી થઈ હોય, તો ચોક્કસપણે કાર્ડિયાક ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરો.