નસોમાં ગેસ જમા થાય ત્યારે શું થાય છે?

તબીબી વિજ્ઞાનમાં “નસોમાં ગેસ જમા થવો” એ એક ગંભીર અને કટોકટીની સ્થિતિ છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘એર એમ્બોલિઝમ’ (Air Embolism) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે લોકો પેટમાં થતા ગેસને નસોના ગેસ સાથે જોડી દેતા હોય છે, પરંતુ આ બંને બાબતો સાવ અલગ છે. જ્યારે હવાનો પરપોટો લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે લોહીના વહનને અટકાવી શકે છે, જે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

૧. એર એમ્બોલિઝમ (નસોમાં ગેસ) એટલે શું?

લોહીની નસોમાં માત્ર લોહી વહેવું જોઈએ. જો કોઈ કારણસર હવાના પરપોટા (Air bubbles) નસો કે ધમનીઓમાં પ્રવેશી જાય, તો તે લોહીના કુદરતી પ્રવાહમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. આ પરપોટો જ્યારે હૃદય, ફેફસાં કે મગજ તરફ જતી લોહીની નળીમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તે અંગને મળતો ઓક્સિજન બંધ થઈ જાય છે.

૨. નસોમાં ગેસ/હવા પ્રવેશવાના મુખ્ય કારણો

નસોમાં ગેસ પોતાની મેળે ઉત્પન્ન થતો નથી, તે મોટે ભાગે બાહ્ય પરિબળોને કારણે પ્રવેશે છે:

• ઇન્જેક્શન કે IV ડ્રિપ: જો હોસ્પિટલમાં ગ્લુકોઝની બાટલી કે ઇન્જેક્શન આપતી વખતે નળીમાંથી હવા બરાબર કાઢવામાં ન આવે, તો હવા નસોમાં જઈ શકે છે. (જોકે નાના પરપોટા શરીર પોતે શોષી લે છે, પણ મોટી માત્રામાં હવા જોખમી છે).
• સર્જરી (ઓપરેશન): ખાસ કરીને મગજ, હૃદય કે ગરદનની સર્જરી દરમિયાન હવા નસોમાં પ્રવેશી શકે છે.
• સ્કુબા ડાઇવિંગ (Scuba Diving): જ્યારે ડાઇવર્સ દરિયાના ઉંડાણમાંથી ખૂબ ઝડપથી સપાટી પર પાછા આવે છે, ત્યારે દબાણમાં ફેરફારને કારણે લોહીમાં નાઇટ્રોજનના પરપોટા બને છે (આને ‘ધ બેન્ડ્સ’ કહેવાય છે).
• ફેફસામાં ઇજા: અકસ્માત દરમિયાન ફેફસામાં ઇજા થવાથી હવા લોહીની નળીઓમાં પ્રવેશી શકે છે.
• કેથેટરનો ઉપયોગ: ડાયાલિસિસ કે અન્ય સારવાર માટે જ્યારે શરીરમાં ટ્યુબ નાખવામાં આવે ત્યારે સાવચેતી ન રખાય તો હવા જઈ શકે છે.

૩. નસોમાં ગેસ જમા થવાના લક્ષણો

જ્યારે લોહીમાં હવાનો પરપોટો ફસાઈ જાય, ત્યારે શરીર નીચે મુજબના સંકેતો આપે છે:

1. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: અચાનક હાંફ ચડવો અથવા શ્વાસ ટૂંકો પડવો.
2. છાતીમાં દુખાવો: હૃદયની નળીમાં અવરોધ આવવાથી છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થઈ શકે છે.
3. બ્લડ પ્રેશરમાં ઘટાડો: બીપી અચાનક ઘટી જવું અને ચક્કર આવવા.
4. સાંધામાં દુખાવો: ખાસ કરીને સ્કુબા ડાઇવિંગ કરનારાઓમાં સાંધામાં અસહ્ય પીડા થાય છે.
5. ત્વચાનો રંગ બદલાવો: ઓક્સિજનની ઉણપને કારણે નખ કે હોઠ વાદળી પડી જવા (Cyanosis).
6. માનસિક સ્થિતિ: મૂંઝવણ અનુભવવી અથવા બેભાન થઈ જવું.

૪. તે કેટલું ખતરનાક હોઈ શકે? (Complications)

નસોમાં ગેસનું જમા થવું એ અંગોને નકામા બનાવી શકે છે:

• બ્રેઈન સ્ટ્રોક: જો હવાનો પરપોટો મગજમાં પહોંચી જાય, તો તે સ્ટ્રોક લાવી શકે છે, જેનાથી લકવો થઈ શકે છે.
• હાર્ટ એટેક: જો પરપોટો હૃદયની ધમનીમાં ફસાઈ જાય, તો હૃદયના ધબકારા બંધ થઈ શકે છે.
• પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ: ફેફસામાં લોહીનો પ્રવાહ અટકી જવો, જે જીવલેણ હોઈ શકે છે.

૫. નિદાન અને સારવાર

જો કોઈ વ્યક્તિને એર એમ્બોલિઝમની શંકા હોય, તો તેને તાત્કાલિક હોસ્પિટલ લઈ જવી જોઈએ.

• પોઝિશનિંગ: દર્દીને ડાબા પડખે સુવડાવવામાં આવે છે અને પગનો ભાગ થોડો ઊંચો રાખવામાં આવે છે જેથી હવાનો પરપોટો હૃદયમાં ફસાઈ ન જાય.
• ઓક્સિજન થેરાપી: ૧૦૦% શુદ્ધ ઓક્સિજન આપવામાં આવે છે જેથી ગેસના પરપોટાનું કદ ઘટે અને તે લોહીમાં ઓગળી જાય.
• હાઈપરબેરિક ચેમ્બર: ખાસ કરીને ડાઇવર્સ માટે આ વપરાય છે, જ્યાં ઉચ્ચ દબાણ હેઠળ ઓક્સિજન આપીને પરપોટા દૂર કરવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

યાદ રાખો, સામાન્ય પેટનો ગેસ ક્યારેય નસોમાં જતો નથી. નસોમાં ગેસ (એર એમ્બોલિઝમ) એ મોટે ભાગે તબીબી પ્રક્રિયાઓ કે ડાઇવિંગ સાથે જોડાયેલી ગંભીર ઘટના છે. જો હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન અચાનક ગભરામણ કે શ્વાસની તકલીફ થાય, તો તુરંત ડોક્ટર કે નર્સને જાણ કરવી જોઈએ.