ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થતા કમરના દુખાવામાં રાહત કેવી રીતે મેળવવી?
🤰 ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થતા કમરના દુખાવામાં રાહત કેવી રીતે મેળવવી?
ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy) એ સ્ત્રીના જીવનનો સૌથી સુંદર અને યાદગાર તબક્કો છે. પરંતુ, આ સમય દરમિયાન શરીરમાં થતા અનેક શારીરિક અને હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે ઘણી તકલીફો પણ પડે છે, જેમાં કમરનો દુખાવો (Back Pain) સૌથી સામાન્ય છે. અંદાજે ૫૦% થી ૭૦% ગર્ભવતી મહિલાઓ આ સમસ્યાનો સામનો કરે છે.
સામાન્ય રીતે આ દુખાવો બીજા અને ત્રીજા ત્રિમાસિક (Trimester) દરમિયાન વધુ જોવા મળે છે. ચાલો જાણીએ આ દુખાવાના કારણો અને તેને દૂર કરવાના સુરક્ષિત ઉપાયો વિશે.
૧. ગર્ભાવસ્થામાં કમરનો દુખાવો કેમ થાય છે? (Causes)
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કમરના દુખાવા પાછળ મુખ્યત્વે ૫ કારણો જવાબદાર હોય છે:
- વજનમાં વધારો: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વધતું વજન કરોડરજ્જુ (Spine) પર દબાણ લાવે છે. સાથે જ, ગર્ભાશયનું વધતું કદ કમરના નીચેના ભાગના સ્નાયુઓ પર ભાર મૂકે છે.
- સેન્ટર ઓફ ગ્રેવિટીમાં ફેરફાર: જેમ ગર્ભાશય મોટું થાય છે, તેમ શરીરનું સંતુલન જાળવવા માટે સ્ત્રી અજાણતા પાછળની તરફ ઝૂકે છે, જેનાથી કમરના સ્નાયુઓ પર તણાવ વધે છે.
- હોર્મોનલ ફેરફારો: પ્રસૂતિની તૈયારી માટે શરીર ‘રિલેક્સિન’ (Relaxin) નામનો હોર્મોન મુક્ત કરે છે, જે પેલ્વિક વિસ્તારના સાંધા અને લિગામેન્ટ્સને ઢીલા કરે છે. આ ઢીલાપણું કમરના સાંધામાં અસ્થિરતા અને દુખાવો પેદા કરે છે.
- સ્નાયુઓનું ખેંચાણ: પેટના સ્નાયુઓ ખેંચાવાને કારણે તે કરોડરજ્જુને પૂરતો ટેકો આપી શકતા નથી.
- તણાવ (Stress): માનસિક તણાવ સ્નાયુઓમાં જકડન પેદા કરે છે, જે દુખાવા તરીકે અનુભવાય છે.
૨. કમરના દુખાવામાં રાહત મેળવવાના અસરકારક ઉપાયો
ગર્ભાવસ્થામાં બિનજરૂરી દવાઓ લેવી હિતાવહ નથી, તેથી કુદરતી અને સુરક્ષિત રીતો અપનાવવી જોઈએ:
A. સૂવાની સાચી રીત (Sleeping Position)
- હંમેશા ડાબા પડખે (Left Side) સૂવાની આદત પાડો. આનાથી ગર્ભાશય પર દબાણ ઓછું થાય છે અને રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે.
- તમારા બંને ઘૂંટણની વચ્ચે અને પેટની નીચે એક નરમ તકિયો (Maternity Pillow) રાખો. આ કરોડરજ્જુને સીધી રાખવામાં મદદ કરશે.
B. ગરમ અને ઠંડો શેક
- જો સ્નાયુઓમાં સોજો હોય, તો ૧૦-૧૫ મિનિટ બરફનો શેક કરો.
- જો સ્નાયુઓ જકડાઈ ગયા હોય, તો ગરમ પાણીની કોથળી અથવા હીટિંગ પેડનો ઉપયોગ કરો. (ધ્યાન રાખો કે ગરમી પેટના ભાગ પર સીધી ન લાગે).
C. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી
- ઊંચી એડીના (High Heels) સેન્ડલ બિલકુલ ન પહેરો, કારણ કે તે શરીરનું સંતુલન બગાડે છે.
- નરમ સોલવાળા અને આરામદાયક ફ્લેટ શૂઝ પહેરો જે પગને પૂરતો ટેકો આપે.
D. પ્રિનેટલ યોગ અને કસરત
- હળવું ચાલવું (Walking) એ શ્રેષ્ઠ વ્યાયામ છે.
- કેટ-કાઉ સ્ટ્રેચ (Marjaryasana): આ કસરત ગર્ભાવસ્થામાં કરોડરજ્જુ પરનું દબાણ ઘટાડવા માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
- હંમેશા નિષ્ણાત ટ્રેનર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ જ કસરત કરો.
૩. ઉઠવા-બેસવાની સાચી રીત (Posture Tips)
- બેસતી વખતે: ખુરશી પર બેસતી વખતે કમર પાછળ નાનો તકિયો રાખો અને પગ જમીન પર સીધા રાખો. બહુ લાંબો સમય એક જ જગ્યાએ બેસી ન રહો.
- ઊભા રહેતી વખતે: લાંબો સમય ઊભા રહેવાનું હોય તો એક પગ કોઈ નાના સ્ટૂલ પર રાખો જેથી કમર પરનો ભાર ઘટે.
- વસ્તુ ઉંચકતી વખતે: નીચે પડેલી વસ્તુ લેવા માટે કમરથી વળવાને બદલે ઘૂંટણથી નીચે બેસો.
૪. અન્ય સહાયક સારવાર
- મેટરનિટી બેલ્ટ (Maternity Support Belt): આ બેલ્ટ પેટના વજનને ટેકો આપે છે અને કમર પરનો ભાર ઘટાડે છે.
- માલિશ (Prenatal Massage): હળવા હાથે કરાવેલી માલિશ સ્નાયુઓને રિલેક્સ કરે છે અને તણાવ ઘટાડે છે.
- એક્યુપંક્ચર: કેટલાક કિસ્સામાં નિષ્ણાત દ્વારા કરાયેલ એક્યુપંક્ચર પણ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે.
૫. ક્યારે ચિંતા કરવી? (Red Flags)
જો કમરના દુખાવાની સાથે નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ તમારા ગાયનેકોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરો:
- જો દુખાવો ખૂબ જ તીવ્ર હોય અને સતત વધતો જતો હોય.
- જો દુખાવાની સાથે તાવ આવે અથવા યોનિમાર્ગમાંથી રક્તસ્રાવ (Bleeding) થાય.
- પેશાબ કરતી વખતે બળતરા થવી (આ યુરિનરી ઇન્ફેક્શન હોઈ શકે).
- જો બીજા કે ત્રીજા ત્રિમાસિકમાં અચાનક દુખાવો શરૂ થાય, જે ‘પ્રિ-મેચ્યોર લેબર’ (સમય પહેલાની પ્રસૂતિ) નો સંકેત હોઈ શકે.
નિષ્કર્ષ
ગર્ભાવસ્થામાં કમરનો દુખાવો એ અસ્થાયી સમસ્યા છે અને યોગ્ય કાળજીથી તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. પૂરતો આરામ કરો, પોષ્ટિક આહાર લો અને તમારા પોશ્ચર પર ધ્યાન આપો. તમારી ખુશી અને શાંતિ તમારા આવનાર બાળકના સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી મહત્વની છે.
