ફ્રોઝન શોલ્ડર (Frozen Shoulder): જકડાયેલા ખભાને ખોલવાની રીતો.

❄️ ફ્રોઝન શોલ્ડર (Frozen Shoulder): જકડાયેલા ખભાને ખોલવાના અસરકારક ઉપાયો

ફ્રોઝન શોલ્ડર, જેને તબીબી ભાષામાં ‘એડહેસિવ કેપ્સ્યુલાઈટિસ’ (Adhesive Capsulitis) કહેવામાં આવે છે, તે એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ખભાના સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો થાય છે અને હલનચલન લગભગ બંધ થઈ જાય છે. જાણે કે ખભો ‘ફ્રીઝ’ (બગી ગયો) હોય તેવું અનુભવાય છે.

જો તમે રાત્રે ખભાના દુખાવાને કારણે સૂઈ શકતા નથી અથવા હાથ પાછળ લઈ જઈને કપડાં પહેરવામાં તકલીફ પડે છે, તો આ લેખ તમારા માટે છે. આપણે જાણીશું કે આ સમસ્યા કેમ થાય છે અને કસરત તથા ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેને કેવી રીતે મટાડી શકાય.

૧. ફ્રોઝન શોલ્ડરના ત્રણ તબક્કા (Stages)

આ સમસ્યા અચાનક નથી આવતી, તે ત્રણ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે:

1. ફ્રીઝિંગ સ્ટેજ (Freezing Stage): આ તબક્કામાં દુખાવો સતત વધતો જાય છે અને હલનચલન ધીમે ધીમે ઓછી થતી જાય છે. આ ૬ થી ૯ મહિના સુધી ચાલી શકે છે.
2. ફ્રોઝન સ્ટેજ (Frozen Stage): આ તબક્કે દુખાવો કદાચ થોડો ઓછો થાય, પણ ખભો સાવ જકડાઈ જાય છે. રોજિંદા કામ કરવા મુશ્કેલ બને છે. આ ૪ થી ૧૨ મહિના સુધી રહે છે.
3. થોઈંગ સ્ટેજ (Thawing Stage): આ ‘ઓગળવાનો’ તબક્કો છે. ખભાની હલનચલન ધીમે ધીમે પાછી આવવા લાગે છે.

૨. આ સમસ્યા થવાના મુખ્ય કારણો

• ડાયાબિટીસ: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં ફ્રોઝન શોલ્ડર થવાનું જોખમ ૫ ગણું વધુ હોય છે.
• ઈજા કે સર્જરી: ખભામાં ઇજા થયા પછી અથવા સર્જરી પછી લાંબો સમય હાથ સ્થિર રાખવાથી સાંધો જકડાઈ જાય છે.
• ઉંમર અને જાતિ: સામાન્ય રીતે ૪૦ થી ૬૦ વર્ષની વયના લોકોમાં અને પુરુષો કરતા સ્ત્રીઓમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.
• થાઈરોઈડ: થાઈરોઈડની સમસ્યા ધરાવતા લોકોમાં પણ આ તકલીફ વધુ જોવા મળે છે.

૩. જકડાયેલા ખભાને ખોલવા માટેની ૪ શ્રેષ્ઠ કસરતો

ફ્રોઝન શોલ્ડરનો શ્રેષ્ઠ ઇલાજ ‘મુવમેન્ટ’ છે. નીચેની કસરતો રોજ ૨-૩ વાર કરવાથી ફાયદો થાય છે:

A. પેન્ડુલમ એક્સરસાઇઝ (Pendulum Stretch)

એક ટેબલ પર એક હાથનો ટેકો રાખો અને શરીરને થોડું આગળ ઝુકાવો. હવે અસરગ્રસ્ત હાથને ઢીલો છોડી દો અને તેને નાની ઘડિયાળના કાંટાની જેમ ગોળ ફેરવો. પછી દિશા બદલીને ઉલટું ફેરવો.

B. ટૉવેલ સ્ટ્રેચ (Towel Stretch)

એક નાનો ટુવાલ લો. એક હાથ ઉપરથી અને બીજો હાથ નીચેથી ટુવાલના છેડા પકડો. હવે ઉપરના હાથ વડે ટુવાલને ઉપર ખેંચો જેથી નીચેનો (જકડાયેલો) હાથ પણ ઉપર ખેંચાય.

C. ફિંગર વોક (Finger Walk/Wall Crawl)

દિવાલ સામે ઉભા રહો. આંગળીઓની મદદથી દિવાલ પર ‘ચાલતા’ હોય તેમ ધીમે ધીમે હાથને ઉપર લઈ જાઓ. જ્યાં સુધી સહન થાય ત્યાં સુધી ઉપર જાઓ અને પછી ધીમેથી નીચે લાવો.

D. ક્રોસ-બોડી સ્ટ્રેચ

જકડાયેલા હાથને છાતીની આડે લાવો અને બીજા હાથની મદદથી તેને હળવેથી તમારી તરફ ખેંચો. ૧૫-૨૦ સેકન્ડ રોકાઈને છોડી દો.

૪. ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરગથ્થુ સારવાર

• ગરમ શેક: કસરત શરૂ કરતા પહેલા ૧૦-૧૫ મિનિટ ગરમ પાણીની કોથળીનો શેક કરો. આનાથી સ્નાયુઓ નરમ થશે અને કસરત કરવામાં સરળતા રહેશે.
• મોબિલાઇઝેશન: ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ખાસ પદ્ધતિથી સાંધાની અંદરની જકડન દૂર કરે છે.
• ડાયાબિટીસ કંટ્રોલ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો તેને કંટ્રોલમાં રાખવો અનિવાર્ય છે, નહીંતર રિકવરીમાં બહુ સમય લાગશે.

૫. સાવચેતી: શું ન કરવું?

• વજન ઉંચકવું: જકડાયેલા હાથથી અચાનક ભારે વજન ઉંચકવાની કોશિશ ન કરો.
• ઝટકા આપવા: સાંધો ખોલવા માટે અચાનક ઝટકા સાથે હલનચલન ન કરો, તેનાથી લિગામેન્ટ ફાટી શકે છે.
• ખોટી રીતે સૂવું: દુખાવો થતો હોય તે પડખે સૂવાનું ટાળો.

નિષ્કર્ષ

ફ્રોઝન શોલ્ડર મટાડવામાં ધીરજ સૌથી મહત્વની છે. આ સમસ્યાને ઠીક થવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે, પરંતુ નિયમિત કસરત અને યોગ્ય માર્ગદર્શન દ્વારા તમે ફરીથી તમારા ખભાને પહેલા જેવો જ લવચીક બનાવી શકો છો.