પગમાં ખાલી ચડવી અને ડાયાબિટીક ન્યુરોપેથી: પગના તળિયાની સંવેદના બચાવવા શું કરવું?

ડાયાબિટીસ એક એવો રોગ છે જે શરીરના દરેક અંગને અસર કરે છે, પરંતુ તેની સૌથી ગંભીર અને સામાન્ય અસર પગ પર જોવા મળે છે. ઘણા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ ફરિયાદ કરતા હોય છે કે તેમના પગમાં સોય ભોકાતી હોય તેવી ખાલી ચડે છે, તળિયામાં બળતરા થાય છે અથવા પગ સાવ સુન્ન (Numb) થઈ જાય છે. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘ડાયાબિટીક પેરિફેરલ ન્યુરોપેથી’ (Diabetic Peripheral Neuropathy) કહેવામાં આવે છે.

જો આ સમસ્યા પર ધ્યાન આપવામાં ન આવે, તો પગમાં પડતા નાના ઘા પણ રુઝાતા નથી અને તે ‘ગેંગ્રીન’ કે પગ કાપવા સુધીની નૌબત લાવી શકે છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે ન્યુરોપેથી કેમ થાય છે અને પગની સંવેદના બચાવવા માટે કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.

૧. ડાયાબિટીક ન્યુરોપેથી શું છે અને તે કેમ થાય છે?

જ્યારે લોહીમાં શર્કરા (Sugar) નું પ્રમાણ લાંબા સમય સુધી ઊંચું રહે છે, ત્યારે તે આપણા શરીરની ચેતાઓ (Nerves) ને નુકસાન પહોંચાડે છે.

• લોહીનો પુરવઠો: વધારાની શુગર નસોની દીવાલોને નબળી પાડે છે, જેથી ચેતાઓ સુધી પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચતો નથી.
• સંવેદના ગુમાવવી: ધીમે-ધીમે પગના તળિયાના જ્ઞાનતંતુઓ સંદેશા મોકલવાનું બંધ કરી દે છે. આના કારણે જો પગમાં કાંટો વાગે કે ગરમ પાણી અડે, તો દર્દીને ખબર પડતી નથી.

૨. મુખ્ય લક્ષણો: જેને અવગણવા નહીં

• પગના પંજામાં સતત ખાલી ચડવી (Tingling).
• રાત્રે સૂતી વખતે પગના તળિયામાં અસહ્ય બળતરા થવી.
• ચાલતી વખતે એવું લાગવું કે તમે ‘રૂ’ (Cotton) પર ચાલી રહ્યા છો.
• પગમાં સોય કે પિન ભોકાતી હોય તેવો દુખાવો.
• ગરમ કે ઠંડાનો અહેસાસ ન થવો.

૩. પગની સંવેદના બચાવવા માટેના પાયાના પગલાં

પગને સુરક્ષિત રાખવા માટે માત્ર દવાઓ પૂરતી નથી, તમારે ‘ફૂટ કેર રૂટીન’ અપનાવવું પડશે:

A. રોજિંદી તપાસ (Visual Inspection)

દર્દીએ રોજ રાત્રે સૂતા પહેલા અરીસાની મદદથી પગના તળિયા જોવા જોઈએ. તપાસો કે ક્યાંય કોઈ ચીરો, ફોલ્લો, લાલાશ કે સોજો તો નથી ને? જો સંવેદના ઓછી હોય, તો ઈજા થઈ હશે તો પણ તમને દુખાવો નહીં થાય.

B. પગની સફાઈ અને મોઈશ્ચરાઈઝિંગ

• પગને રોજ હૂંફાળા પાણી અને હળવા સાબુથી ધોવો.
• સાવચેતી: પાણી બહુ ગરમ નથી ને તે ચેક કરવા માટે કોણીનો ઉપયોગ કરો (પગનો નહીં, કારણ કે પગમાં ગરમીની ખબર નહીં પડે).
• પગ ધોયા પછી આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યા કોરી કરવી ખૂબ જરૂરી છે, જેથી ફંગલ ઇન્ફેક્શન ન થાય.
• તળિયામાં મોઈશ્ચરાઈઝર લગાવો જેથી ચામડી ફાટે નહીં, પણ આંગળીઓ વચ્ચે લોશન ન લગાવો.

C. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી

• ક્યારેય ખુલ્લા પગે (Barefoot) ન ચાલો, ઘરમાં પણ ચંપલ પહેરી રાખો.
• પગરખાં લેતી વખતે હંમેશા સાંજના સમયે ખરીદો (જ્યારે પગમાં સહેજ સોજો હોય), જેથી તે ટાઈટ ન પડે.
• ‘ડાયાબિટીક ફૂટવેર’ અથવા સોફ્ટ ઇનસોલ વાળા પગરખાં વાપરો જે દબાણને સમાન રીતે વહેંચે છે.

૪. ફિઝિયોથેરાપી અને કસરતનો રોલ

ફિઝિયોથેરાપી નસોમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધારવામાં અને સ્નાયુઓને સક્રિય રાખવામાં મદદ કરે છે:

૧. એન્કલ પમ્પિંગ (Ankle Pumps): બેઠા-બેઠા કે સુતા-સુતા પંજાને ઉપર-નીચે કરવા. આનાથી લોહીનું ભ્રમણ વધે છે. ૨. પગની આંગળીઓની કસરત: જમીન પર ટુવાલ મૂકીને તેને આંગળીઓ વડે ભેગો કરવાની કોશિશ કરવી. ૩. બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: ન્યુરોપેથીને કારણે સંતુલન બગડે છે, તેથી સુરક્ષિત રીતે સંતુલન જાળવવાની કસરતો કરવી. ૪. લેસર થેરાપી (Class 4 Laser): આધુનિક ફિઝિયોથેરાપીમાં લેસર દ્વારા નસોના સોજા ઘટાડવામાં અને રિકવરીમાં સારા પરિણામો મળે છે.

૫. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

• બ્લડ શુગર કંટ્રોલ: જો શુગર કાબૂમાં નહીં હોય, તો કોઈ પણ સારવાર લાંબો સમય કામ નહીં કરે.
• ધૂમ્રપાનનો ત્યાગ: સ્મોકિંગ નસોને સાંકડી કરે છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ ઘટાડે છે, જે ન્યુરોપેથીને વધારે છે.
• નિયમિત ચાલવું: જો પગમાં ચાંદા ન હોય, તો રોજ ૩૦ મિનિટ હળવું ચાલવું નસો માટે ફાયદાકારક છે.

નિષ્કર્ષ

ડાયાબિટીક ન્યુરોપેથી એ રાતોરાત થતી સમસ્યા નથી, તે વર્ષોની બેદરકારીનું પરિણામ છે. પરંતુ, જો તમે આજે જ જાગૃત થઈને તમારા પગની સંભાળ રાખશો અને શુગર નિયંત્રિત રાખશો, તો તમે પગ કાપવા જેવી ગંભીર સ્થિતિથી બચી શકો છો. તમારા પગ એ તમારા સ્વાસ્થ્યનું દર્પણ છે, તેમની કદર કરો.