TKR (ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી) પહેલાં ઘૂંટણના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાના અદભૂત ફાયદા.

જ્યારે ઘૂંટણનો ઘસારો (Osteoarthritis) અતિશય વધી જાય અને રોજિંદું ચાલવું, ઊભા રહેવું કે દાદર ચડવા-ઊતરવાનું પણ અસહ્ય બની જાય, ત્યારે ડૉક્ટર્સ TKR (Total Knee Replacement – ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી) કરાવવાની સલાહ આપે છે. સામાન્ય રીતે દર્દીઓ આ ઓપરેશનના નામથી જ ચિંતામાં મુકાઈ જાય છે અને તેમનું આખું ધ્યાન ઓપરેશન પછી શું કરવું તેના પર જ કેન્દ્રિત થઈ જાય છે.

પરંતુ, આધુનિક ઓર્થોપેડિક અને સ્પોર્ટ્સ ફિઝિયોથેરાપી વિજ્ઞાનમાં હવે એક ક્રાંતિકારી પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી રહી છે, જેને ‘પ્રી-ઓપરેટિવ ફિઝિયોથેરાપી’ (Pre-op Rehab) અથવા ‘પ્રી-હેબ’ (Pre-hab) કહેવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે ઓપરેશનના થિયેટરમાં જતાં પહેલાં જ ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓને ખાસ કસરતો દ્વારા મજબૂત કરવા.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ વિશેષ લેખમાં આપણે વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજીશું કે TKR સર્જરી પહેલાં ઘૂંટણના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાથી ઓપરેશન પછી તમને કેવા અદભૂત અને જાદુઈ ફાયદાઓ મળી શકે છે.

૧. શા માટે TKR પહેલાં સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે?

ઘૂંટણના લાંબા ગાળાના ઘસારાને કારણે દર્દી લંગડાઈને ચાલે છે અથવા તો દુખાવાના ડરથી પગનો ઉપયોગ સાવ ઓછો કરી દે છે. જ્યારે કોઈ સ્નાયુનો લાંબો સમય સુધી પૂરતો ઉપયોગ ન થાય, ત્યારે તબીબી ભાષામાં તેને ‘મસલ એટ્રોફી’ (Muscle Atrophy) કહેવાય છે, એટલે કે સ્નાયુઓ ધીમે-ધીમે સુકાઈ અને સાવ નબળા પડી જાય છે.

ઘૂંટણને સ્થિરતા આપતા મુખ્ય સ્નાયુઓ — ક્વાડ્રિસેપ્સ (Quadriceps – સાથળની આગળના સ્નાયુ) અને હેમસ્ટ્રિંગ્સ (Hamstrings – સાથળની પાછળના સ્નાયુ) ઓપરેશન પહેલાં જ પોતાની ૫૦% તાકાત ગુમાવી ચુક્યા હોય છે. જો આ જ નબળા સ્નાયુઓ સાથે સર્જરી કરવામાં આવે, તો ઓપરેશન પછીની રિકવરી અત્યંત ધીમી અને પીડાદાયક બને છે. તેથી જ ઓપરેશન પહેલાં આ સ્નાયુઓને જગાડવા અને મજબૂત કરવા અનિવાર્ય છે.

૨. TKR પહેલાં સ્નાયુઓ મજબૂત કરવાના ૫ અદભૂત ફાયદા

A. ઓપરેશન પછીની રિકવરી સ્પીડ બમણી થાય છે (Fast-Track Recovery)

તમે જેટલા મજબૂત સ્નાયુઓ સાથે ઓપરેશન થિયેટરમાં પ્રવેશ કરશો, તેટલા જ વહેલા તમે ઓપરેશન પછી તમારા પગ પર ઊભા થઈ શકશો. જે દર્દીઓએ પ્રી-હેબ કસરતો કરી હોય છે, તેમના સ્નાયુઓ ઓપરેશનના આઘાત (Trauma) ને સરળતાથી સહન કરી લે છે. પરિણામે, તેઓ સર્જરીના બીજા કે ત્રીજા દિવસે જ વૉકરના સપોર્ટથી ખૂબ જ આત્મવિશ્વાસ સાથે ચાલવા લાગે છે.

B. ‘મસલ મેમરી’ (Muscle Memory) નો જાદુઈ લાભ

સર્જરી પછી તરત જ ટાંકા અને આંતરિક સોજાને કારણે ઘૂંટણમાં ઘણો દુખાવો હોય છે. તે સમયે જો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીને નવી કસરત શીખવે, તો દર્દી દુખાવાના કારણે મગજ અને પગનું સંતુલન સાધી શકતો નથી. પરંતુ જો એ જ કસરતો ઓપરેશન પહેલાં જ નિયમિત રીતે કરવામાં આવી હોય, તો સ્નાયુઓ અને મગજ વચ્ચે એક ચોક્કસ કનેક્શન (Muscle Memory) બની જાય છે. ઓપરેશન પછી તમારું શરીર એ કસરતોને જૂની આદતની જેમ આપોઆપ અને ખૂબ જ સરળતાથી દોહરાવી શકે છે.

C. હૉસ્પિટલમાંથી વહેલી રજા (Shorter Hospital Stay)

જ્યારે દર્દી ઓપરેશન પછી ઝડપથી પથારીમાંથી ઊભો થવા લાગે છે, બાથરૂમ સુધી જાતે જઈ શકે છે અને ઘૂંટણ વાળવાની પ્રક્રિયા સરળ બને છે, ત્યારે સર્જન ડૉક્ટર દર્દીને ખૂબ વહેલા ડિસ્ચાર્જ આપી દે છે. સામાન્ય રીતે ૫ થી ૭ દિવસ હૉસ્પિટલમાં રહેવાના બદલે પ્રી-હેબ કરનાર દર્દી ૩ થી ૪ દિવસમાં જ ઘરે આવી શકે છે, જે મેડિકલ અને હૉસ્પિટલના મોટા ખર્ચને બચાવે છે.

D. સર્જરી પછીના અસહ્ય દુખાવામાં મોટો ઘટાડો

જ્યારે ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત હોય છે, ત્યારે તેઓ નવા બેસાડેલા કૃત્રિમ સાંધા (Implant) ને ચારેય બાજુથી મજબૂત પકડ પૂરી પાડે છે. આના કારણે ઓપરેશન પછી સાંધા પર આવતો સીધો લોડ ઘટી જાય છે અને દર્દીને સર્જરી પછી થતો ક્રોનિક દુખાવો અને સોજો ઘણો ઓછો અનુભવાય છે.

E. વૉકર અને લાકડી પરની નિર્ભરતા ઝડપથી છૂટે છે

નબળા સ્નાયુઓ વાળા દર્દીઓને ઓપરેશન પછી મહિનાઓ સુધી વૉકર કે લાકડી લઈને ફરવું પડે છે કારણ કે તેમનું શરીર વજન ઝીલી શકતું નથી. જ્યારે પ્રી-ઓપરેટિવ કસરતો કરનાર દર્દીઓ ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં સપોર્ટ વગર સ્વતંત્ર રીતે ચાલતા થઈ જાય છે અને પોતાની દૈનિક ક્રિયાઓ જાતે કરવા લાગે છે.

૩. ઓપરેશન પહેલાં કઈ કસરતો કરવી જોઈએ? (Pre-hab Exercises)

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક ખાતે ડૉ. નીતેશ પટેલ ના માર્ગદર્શન હેઠળ TKR ના દર્દીઓ માટે સર્જરીના ૪ થી ૬ અઠવાડિયા પહેલાં ખાસ હોમ-એક્સરસાઇઝ પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવે છે:

૧. ક્વાડ્રિસેપ્સ સેટ્સ (Static Quadriceps): ચત્તો સુઈને ઘૂંટણની નીચે નાનો સોફ્ટ રોલ કે ટુવાલ મૂકવો. ઘૂંટણથી તે રોલને નીચેની તરફ દબાવો અને ૫ થી ૧૦ સેકન્ડ પકડી રાખો. આ કસરત સાથળના આગળના સ્નાયુને સુકાતા અટકાવે છે. ૨. ગ્લુટેઅલ સેટ્સ (Gluteal Squeezes): ચત્તો સુઈને નિતંબ (Hip) ના સ્નાયુઓને અંદરની તરફ ખેંચવા (ભેગા કરવા), ૫ સેકન્ડ રોકવું અને ઢીલા મૂકવા. આ કસરત ઓપરેશન પછી બેડમાંથી ઊભા થવામાં ખૂબ મદદ કરે છે. ૩. સ્ટ્રેટ લેગ રેઇઝ (SLR): પગને ઘૂંટણમાંથી સાવ સીધો રાખીને ધીમેથી જમીનથી ૩૦ ડિગ્રી ઉપર ઉઠાવવો, ૫ સેકન્ડ રોકવો અને પછી ધીમેથી નીચે લાવવો. ૪. એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps): બંને પગના પંજાને ઉપર અને નીચેની તરફ સતત ચલાવવા. આ કસરત કરવાથી પગમાં લોહીનું ભ્રમણ ઉત્તમ રહે છે, જે ઓપરેશન પછી થનારા ગંભીર લોહીના ગંઠાવા (DVT – Deep Vein Thrombosis) ના જોખમને સાવ નાબૂદ કરે છે.

નિષ્કર્ષ

TKR (ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી) એ તમારા જીવનને ફરીથી ગતિશીલ બનાવવાની એક અદભૂત તક છે, પરંતુ તેની સફળતાનો અડધો આધાર ઓપરેશન પહેલાં તમે કરેલી તૈયારી પર છે. સર્જરી પહેલાં ઘૂંટણના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા એ તમારા ભવિષ્યની પીડામુક્ત ચાલ માટેનું બેસ્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ છે. જો તમે કે તમારા પરિવારના કોઈ વડીલ TKR કરાવવાનું વિચારી રહ્યા હોય, તો આજે જ તમારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરી ‘પ્રી-હેબ’ પ્રોગ્રામ શરૂ કરો.