લિગામેન્ટ (ACL) સર્જરી પહેલાં સોજો ઘટાડવા અને રેન્જ ઓફ મોશન જાળવવાની કસરતો.

રમતગમત દરમિયાન કે અચાનક પગ મચકોડાઈ જવાને કારણે ઘૂંટણનો મુખ્ય લિગામેન્ટ, એટલે કે ACL (Anterior Cruciate Ligament – એન્ટિરિયર ક્રુસિએટ લિગામેન્ટ) તૂટી જવાની ઈજા ખૂબ જ સામાન્ય છે. જ્યારે ડૉક્ટર આ લિગામેન્ટને ફરીથી સાંધવા માટે સર્જરી (ACL Reconstruction) ની સલાહ આપે છે, ત્યારે દર્દીઓ માને છે કે સીધું ઓપરેશન કરાવી લેવું જ હિતાવહ છે.

પરંતુ, સ્પોર્ટ્સ ફિઝિયોથેરાપીના આધુનિક નિયમો મુજબ, ઈજા થતાં જ સીધું ઓપરેશન કરાવવું નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. જો ઘૂંટણમાં પહેલેથી જ અતિશય સોજો હોય અને પગ પૂરો સીધો કે વળતો ન થતો હોય (Locked Knee), તો સર્જરી પછી ઘૂંટણ કાયમી માટે જકડાઈ જવાનું જોખમ રહે છે. તેથી જ સર્જરી પહેલાં ઘૂંટણનો સોજો ઉતારવો અને તેની હલનચલનની ક્ષમતા એટલે કે રેન્જ ઓફ મોશન (Range of Motion – ROM) પાછી મેળવવી અત્યંત આવશ્યક છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ વિશેષ લેખમાં આપણે સમજીશું કે ACL સર્જરી પહેલાં સોજો ઘટાડવા અને રેન્જ ઓફ મોશન જાળવવા માટે કઈ વૈજ્ઞાનિક કસરતો અને પ્રોટોકોલ અનુસરવા જોઈએ.

૧. સર્જરી પહેલાં સોજો અને જકડન દૂર કરવી કેમ જરૂરી છે?

જ્યારે ACL લિગામેન્ટ તૂટે છે, ત્યારે ઘૂંટણની અંદર આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ થાય છે, જેને લીધે ઘૂંટણ ફૂલી જાય છે અને તેમાં અસહ્ય સોજો આવે છે. આ સોજાના કારણે મગજ ઘૂંટણના મુખ્ય સ્નાયુઓ (Quadriceps) ને કામ કરતાં અટકાવી દે છે.

• પ્રી-હેબ (Pre-hab) નું મહત્વ: સર્જરી પહેલાં ઘૂંટણને સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવાની આ પ્રક્રિયાને ‘પ્રી-હેબિલિટેશન’ કહે છે.
• સર્જરી પછીની જટિલતાઓથી બચાવ: જો તમે પૂરેપૂરો સોજો ઉતાર્યા વગર અને પગ સીધો કર્યા વગર સર્જરી કરાવો છો, તો ઓપરેશન પછી ઘૂંટણમાં સ્કાર ટિશ્યુ (ડાઘાના અંદરના તંતુઓ) જમા થઈ જાય છે. આના કારણે સર્જરી પછી પગ વાળવામાં મહિનાઓ સુધી પીડા સહન કરવી પડે છે જેને તબીબી ભાષામાં ‘આર્થ્રોફાઇબ્રોસિસ’ (Arthrofibrosis) કહે છે.

૨. સોજો ઘટાડવાનો અદભૂત પ્રોટોકોલ: PRICE થી POLICE સુધી

ઈજા થયાના પ્રથમ ૧ થી ૨ અઠવાડિયા દરમિયાન ઘૂંટણના સોજાને કાબૂમાં લેવા માટે નીચેની પદ્ધતિ અપનાવવી જોઈએ:

• P – Protection (પગનું રક્ષણ): ઈજાગ્રસ્ત પગ પર વધુ લોડ ન આપવો. જરૂર જણાય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ની-બ્રેસ (Knee Brace) કે ક્રચિસ (ઘોડી) નો ઉપયોગ કરવો.
• OL – Optimal Loading (હળવો શ્રમ): સાવ પથારીવશ રહેવાના બદલે દુખાવો ન થાય તે રીતે હળવી હલનચલન ચાલુ રાખવી, જે સોજો ઝડપથી ઉતારે છે.
• I – Ice (બરફનો શેક): દિવસમાં ૪ થી ૫ વાર, ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ માટે ઘૂંટણની આસપાસ બરફનો શેક કરવો. ક્યારેય ગરમ શેક કરવો નહીં, કારણ કે ગરમ શેક આંતરિક સોજો અને લોહીનો પ્રવાહ વધારી દે છે.
• C – Compression (દબાણ): ઘૂંટણ પર ક્રેપ બેન્ડેજ (Crepe Bandage) અથવા કમ્પ્રેસન સ્લીવ લગાવવી જેથી પ્રવાહી જમા ન થાય.
• E – Elevation (પગ ઊંચો રાખવો): સુતી વખતે પગની નીચે બે-ત્રણ ઓશિકા મૂકીને ઘૂંટણને હૃદયના લેવલ કરતાં ઊંચો રાખવો. આનાથી ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે વધારાનું પ્રવાહી આપોઆપ ઉતરી જાય છે.

૩. રેન્જ ઓફ મોશન (ROM) અને સોજો ઘટાડવાની ૫ અદભૂત કસરતો

સોજો થોડો ઓછો થાય એટલે સાંધાની હલનચલન શરૂ કરવા માટે નીચેની સરળ અને અસરકારક કસરતો ઘરે જ દિવસમાં બે વાર કરવી જોઈએ:

A. એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps) – સોજો ઘટાડવા માટે

• કેવી રીતે કરવી?: ચત્તા સુઈને બંને પગના પંજાને તમારી તરફ ખેંચો અને પછી બિલકુલ સામેની તરફ ધકેલો.
• ફાયદો: આ કસરત પિંડલીના સ્નાયુઓ (Calf Muscles) માટે એક કુદરતી પંપ જેવું કામ કરે છે, જે ઘૂંટણમાં જમા થયેલા સોજાના પાણીને ઉપર તરફ ધકેલીને આખા પગનું બ્લડ સર્ક્યુલેશન વધારે છે. આ ઓપરેશન પછી નસોમાં લોહી ગંઠાઈ જવાની (DVT) સમસ્યાને પણ રોકે છે.

B. હીલ સ્લાઇડ્સ (Heel Slides) – ઘૂંટણ વાળવાની ક્ષમતા માટે

• કેવી રીતે કરવી?: લાંબા પગે બેસો અથવા સુઈ જાઓ. હવે ઈજાગ્રસ્ત પગની એડીને જમીન કે બેડ પર ઘસતા-ઘસતા ધીમે-ધીમે ઘૂંટણમાંથી પગ વાળો. જ્યાં સુધી હળવું ખેંચાણ અનુભવાય ત્યાં સુધી વાળવો, ૫ સેકન્ડ રોકવો અને ફરી એડી ઘસતા પગ સીધો કરવો. (સરળતા માટે પગના તળિયે લુબ્રિકેશન તરીકે પ્લાસ્ટિક બેગ અથવા ટુવાલ વાપરી શકાય).
• ફાયદો: આનાથી ઘૂંટણની પાછળના સ્નાયુઓ ખુલે છે અને ઘૂંટણ વાળવાની ક્ષમતા (Flexion) ધીમે-ધીમે પાછી આવે છે.

C. પેસિવ ની એક્સ્ટેન્શન (Passive Knee Extension) – પગ સંપૂર્ણ સીધો કરવા માટે

• કેવી રીતે કરવી?: સુતી વખતે અથવા ખુરશી પર બેસતી વખતે તમારી એડીની નીચે એક નાનો ઓશિકાનો રોલ અથવા ટુવાલ મૂકો, જેથી તમારો ઘૂંટણ હવામાં અધ્ધર રહે. હવે ઘૂંટણને સાવ ઢીલો છોડી દો જેથી ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે ઘૂંટણ આપોઆપ નીચે તરફ સીધો થાય. આ સ્થિતિમાં ૫ થી ૧૦ મિનિટ રહેવું.
• ફાયદો: ACL સર્જરી પહેલાં પગ ૧૦૦% સીધો (Full Extension) થવો સૌથી વધુ મહત્વનો છે. જો પગ સેજ પણ વાંકો રહેશે, તો સર્જરી પછી દર્દી લંગડાઈને ચાલશે.

D. વૉલ સ્લાઇડ્સ (Wall Slides) – સુરક્ષિત ઘૂંટણ વાળવા માટે

• કેવી રીતે કરવી?: દીવાલની સામે ચત્તા સુઈ જાઓ અને બંને પગ દીવાલ પર સીધા ઉપર રાખો. હવે ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી ઈજાગ્રસ્ત પગની એડીને દીવાલ પર સરકાવીને ધીમે-ધીમે નીચે તરફ આવવા દો, જ્યાં સુધી ઘૂંટણ વળે. ૫ સેકન્ડ હોલ્ડ કરી બીજા પગના સપોર્ટથી તેને ફરી ઉપર સીધો કરો.
• ફાયદો: આ કસરતમાં ઘૂંટણ પર શરીરનું વજન આવતું નથી, જેથી સાંધાને નુકસાન કર્યા વગર સુરક્ષિત રીતે રેન્જ ઓફ મોશન વધારી શકાય છે.

E. ક્વાડ્રિસેપ્સ સેટ્સ (Static Quadriceps) – સ્નાયુ જાગૃત કરવા માટે

• કેવી રીતે કરવી?: ઘૂંટણની નીચે એક નાનો ટુવાલનો રોલ મૂકો. હવે સાથળના આગળના સ્નાયુને કડક કરીને ઘૂંટણથી ટુવાલને નીચેની તરફ દબાવો. તમારા પંજાને તમારી તરફ ખેંચો. ૫ થી ૧૦ સેકન્ડ દબાવી રાખો, પછી ઢીલું મૂકો.
• ફાયદો: સોજાના કારણે સુઈ ગયેલા ક્વાડ્રિસેપ્સ સ્નાયુને આ કસરત ફરીથી એક્ટિવ કરે છે, જે ઓપરેશન પછી પગ વહેલો ઉઠાવવામાં મદદ કરે છે.

નિષ્કર્ષ

ACL સર્જરીની સફળતા માત્ર ઓપરેશન થિયેટરની અંદર ડૉક્ટરની કુશળતા પર આધારિત નથી હોતી, પરંતુ ઓપરેશન પહેલાં તમે તમારા ઘૂંટણને કેટલો તૈયાર કર્યો છે તેના પર પણ નિર્ભર કરે છે. સર્જરી પહેલાં પ્રી-હેબ કસરતો દ્વારા સોજો સંપૂર્ણ ઘટાડવો અને પગને બધી દિશામાં હલનચલન કરતો (Full ROM) કરવો એ ઓપરેશન પછી એથ્લેટ્સને મેદાન પર ઝડપથી પાછા લાવવાની જાદુઈ ચાવી છે.