ટેનિસ એલ્બો (Tennis Elbow) ના લક્ષણો અને બેલ્ટ પહેરવાની સાચી રીત.

આપણા રોજિંદા જીવનમાં અનેક કાર્યો માટે આપણે હાથ અને કોણીનો સતત ઉપયોગ કરીએ છીએ. કોમ્પ્યુટર પર ટાઈપિંગ કરવું હોય, રસોડામાં લોટ બાંધવો હોય, કપડાં નીચોવવા હોય કે પછી વજન ઉઠાવવું હોય – આ બધી પ્રવૃત્તિઓમાં કાંડા અને કોણીના સ્નાયુઓ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. પરંતુ, જ્યારે આ હલનચલન વારંવાર અને વધુ પડતી થાય છે, ત્યારે કોણીના બહારના ભાગમાં અસહ્ય દુખાવો શરૂ થાય છે. આ સામાન્ય લાગતી પણ અત્યંત પીડાદાયક સમસ્યાને મેડિકલ ભાષામાં ‘લેટરલ એપિકોન્ડિલાઈટિસ’ (Lateral Epicondylitis) અને સામાન્ય ભાષામાં ‘ટેનિસ એલ્બો’ (Tennis Elbow) કહેવામાં આવે છે.

નામ ભલે ટેનિસ એલ્બો હોય, પરંતુ આ સમસ્યા માત્ર ટેનિસ રમતા ખેલાડીઓને જ થતી નથી. સતત એક જ પ્રકારની હલનચલન કરતા કોઈપણ વ્યક્તિને આ તકલીફ થઈ શકે છે.

ટેનિસ એલ્બો શું છે અને તે કેમ થાય છે?

આપણા કાંડાને અને આંગળીઓને પાછળની તરફ ખેંચવા માટે (Wrist Extension) જે સ્નાયુઓ કામ કરે છે, તે બધા કોણીના બહારના ભાગના હાડકાં (Lateral Epicondyle) સાથે જોડાયેલા હોય છે. જ્યારે કાંડાનો સતત અને વારંવાર ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે આ સ્નાયુઓ જ્યાં હાડકા સાથે જોડાય છે (Tendon) ત્યાં ઘસારો પહોંચે છે અથવા ખૂબ જ સૂક્ષ્મ રીતે ફાટી જાય છે (Micro-tears). તેના પરિણામે ત્યાં સોજો આવે છે અને દુખાવો થાય છે.

કોને આ સમસ્યા વધુ થાય છે?

• ગૃહિણીઓ: વાસણ ઘસવા, કપડાં નીચોવવા, લોટ બાંધવો કે ઝાડુ મારવા જેવા કામોથી.
• આઈટી પ્રોફેશનલ્સ (IT Professionals): કીબોર્ડ અને માઉસનો લાંબા સમય સુધી અને ખોટી પોઝિશનમાં ઉપયોગ કરવાથી.
• મજૂર અને કારીગર વર્ગ: સુથાર, પ્લમ્બર કે મિકેનિક જેમને સ્ક્રુ ડ્રાઇવર, હથોડી કે પાના (Wrench) નો સતત ઉપયોગ કરવાનો હોય.
• ખેલાડીઓ: ટેનિસ, બેડમિન્ટન કે ક્રિકેટ રમતા ખેલાડીઓ.

ટેનિસ એલ્બોના મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)

જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તમને ટેનિસ એલ્બો હોવાની શક્યતા પૂરેપૂરી છે:

1. કોણીની બહારની બાજુએ દુખાવો: આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે. કોણીના બહારના ઉપસેલા હાડકાં પર દબાવવાથી સખત દુખાવો થાય છે.
2. વસ્તુ પકડવામાં નબળાઈ (Weak Grip): પાણીનો ગ્લાસ પકડવામાં, દરવાજાનો હેન્ડલ ફેરવવામાં કે કોઈની સાથે હાથ મિલાવવામાં (Handshake) પણ દુખાવો થાય છે અને પકડ ઢીલી પડી જાય છે.
3. દુખાવો ફેલાવો: શરૂઆતમાં દુખાવો માત્ર કોણી પૂરતો સીમિત હોય છે, પરંતુ જો ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો તે કાંડા સુધી નીચેની તરફ (Forearm) અને ક્યારેક ખભા તરફ પણ ફેલાઈ શકે છે.
4. સવારની જડતા: સવારે ઉઠ્યા પછી કોણી અને કાંડામાં થોડી જકડાઈ ગયાનો (Stiffness) અનુભવ થવો.

ટેનિસ એલ્બો બેલ્ટ (Brace/Strap) નું મહત્વ

દુખાવામાં રાહત મેળવવા માટે ફિઝિયોથેરાપી સારવાર સાથે મોટાભાગના દર્દીઓને ‘ટેનિસ એલ્બો બેલ્ટ’ પહેરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. પરંતુ મોટાભાગના લોકો તેને પહેરવામાં ભૂલ કરે છે, જેના કારણે ધાર્યું પરિણામ મળતું નથી.

બેલ્ટ કઈ રીતે કામ કરે છે?

બેલ્ટ પહેરવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે કાંડામાંથી આવતા સ્નાયુઓનું દબાણ સીધું કોણીના હાડકાં (જ્યાં સોજો છે) પર ન પડે. બેલ્ટ સ્નાયુના વચ્ચેના જાડા ભાગ (Muscle belly) પર દબાણ આપે છે, જેથી નવો ‘ફોર્સ પોઇન્ટ’ (Force point) બને છે અને ઈજાગ્રસ્ત ભાગને આરામ મળે છે.

બેલ્ટ પહેરવાની સાચી રીત (How to Wear it Correctly)

બેલ્ટ પહેરતી વખતે યોગ્ય જગ્યા પસંદ કરવી ખૂબ જ અગત્યની છે. જો બેલ્ટ સીધો દુખાવા વાળા હાડકાં પર જ બાંધી દેવામાં આવે, તો ફાયદાને બદલે નુકસાન થઈ શકે છે. બેલ્ટને સાચી રીતે પહેરવા માટે નીચેના પગલાં અનુસરો:

1.સાચી જગ્યા શોધો:સૌથી મોટી ભૂલ અહીં જ થાય છે.

તમારી કોણીના બહારના ભાગમાં જે ઉપસેલું હાડકું છે (જ્યાં સૌથી વધુ દુખાવો થાય છે) તેનાથી આશરે દોઢ થી બે ઈંચ (આશરે બે આંગળ) નીચે સ્નાયુઓના જાડા ભાગ પર જગ્યા નક્કી કરો. બેલ્ટ ક્યારેય સીધો કોણીના સાંધા પર ન બાંધવો.

2.પ્રેશર પેડ ગોઠવો:

મોટાભાગના ટેનિસ એલ્બો બેલ્ટમાં અંદરની તરફ એક નરમ ‘પ્રેશર પેડ’ (Pressure Pad) કે સિલિકોનનું પેડ આપેલું હોય છે. આ પેડને તમારા હાથની ઉપરની તરફના (બહારની બાજુના) માંસલ ભાગ પર બરાબર મધ્યમાં ગોઠવો.

3.પટ્ટો (Strap) ખેંચીને બાંધો:વધુ પડતો કડક ન હોવો જોઈએ.

હવે પટ્ટાને ખેંચીને વેલ્ક્રો (Velcro) ચોંટાડી દો. બેલ્ટ એટલો ચુસ્ત (Snug fit) હોવો જોઈએ કે જ્યારે તમે કાંડાની હલનચલન કરો ત્યારે તમને તેનું દબાણ અનુભવાય. પરંતુ તે એટલો કડક પણ ન હોવો જોઈએ કે હાથમાં લોહીનું પરિભ્રમણ અટકી જાય કે આંગળીઓ વાદળી પડવા લાગે.

4.ચકાસણી કરો (Check the fit):

બેલ્ટ પહેર્યા પછી તમારા હાથની મુઠ્ઠી જોરથી વાળો અથવા કોઈ વસ્તુને પકડવાનો પ્રયાસ કરો. જો બેલ્ટ સાચી રીતે પહેર્યો હશે, તો મુઠ્ઠી વાળતી વખતે કોણીમાં થતો દુખાવો નોંધપાત્ર રીતે ઓછો લાગશે.

ધ્યાનમાં રાખવાની અગત્યની બાબતો (Do’s and Don’ts)

શું કરવું? (Do’s)	શું ન કરવું? (Don’ts)
પ્રવૃત્તિ દરમિયાન જ પહેરવો: જ્યારે તમે એવું કોઈ કામ કરી રહ્યા હોવ જેમાં કાંડાનો ઉપયોગ વધુ હોય (ટાઈપિંગ, રસોઈ, વજન ઉપાડવું), ત્યારે જ બેલ્ટ પહેરો.	રાત્રે સૂતી વખતે ન પહેરવો: સૂતી વખતે બેલ્ટ પહેરવાની કોઈ જરૂર નથી, તે રક્ત પરિભ્રમણને અવરોધી શકે છે.
સાફ-સફાઈ રાખો: પરસેવાના કારણે બેલ્ટમાં બેક્ટેરિયા થઈ શકે છે, તેથી તેને નિયમિત હળવા સાબુથી ધોવો જોઈએ.	વધુ પડતો કડક ન બાંધવો: હાથની નસો દબાઈ જાય અને ઝણઝણાટી શરૂ થાય એટલો કડક પાટો ન બાંધવો.
બરફનો શેક કરવો: કામ પત્યા પછી બેલ્ટ કાઢીને કોણી પર ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરવો ફાયદાકારક છે.	ખોટી જગ્યાએ ન બાંધવો: દુખાવા વાળા હાડકાં (Epicondyle) ની બરાબર ઉપર ક્યારેય બેલ્ટ ન બાંધવો, તેનાથી સોજો વધશે.

ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ અને કાયમી ઉકેલ

માત્ર બેલ્ટ પહેરવાથી કે પેઇનકિલર દવાઓ ખાવાથી ટેનિસ એલ્બો કાયમ માટે મટતો નથી; આ વસ્તુઓ માત્ર કામચલાઉ રાહત આપે છે. આ સમસ્યાનો જડમૂળથી નાશ કરવા માટે ફિઝિયોથેરાપી અત્યંત આવશ્યક છે.

ફિઝિયોથેરાપીમાં શું કરવામાં આવે છે?

1. ઇલેક્ટ્રોથેરાપી (Electrotherapy): શરૂઆતના તબક્કામાં દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound) અથવા TENS જેવા આધુનિક મશીનોનો ઉપયોગ કરે છે.
2. ડીપ ફ્રિક્શન મસાજ (Deep Friction Massage): આ એક વિશિષ્ટ ટેકનિક છે, જેનાથી ફાટી ગયેલા રજ્જુ (Tendon) માં નવેસરથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધારવામાં આવે છે અને રૂઝ લાવવાની પ્રક્રિયાને વેગ મળે છે.
3. સ્ટ્રેચિંગ (Stretching): કાંડા અને કોણીના સ્નાયુઓની ફ્લેક્સિબિલિટી વધારવા માટે ચોક્કસ દિશામાં સ્ટ્રેચિંગ કરાવવામાં આવે છે.
4. સ્ટ્રેન્થનિંગ (Strengthening Exercises): આ સૌથી અગત્યનો તબક્કો છે. રબર બેન્ડ (Theraband) કે હળવા ડમ્બેલ્સની મદદથી સ્નાયુઓની તાકાત વધારવામાં આવે છે, જેથી ભવિષ્યમાં ફરીથી આ ઈજા ન થાય.

આ ઉપરાંત, તમારા રોજિંદા કામ કરવાની પદ્ધતિ (Ergonomics) માં શું ફેરફાર કરવા તેની સલાહ પણ નિષ્ણાત દ્વારા આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોમ્પ્યુટર વાપરતી વખતે કાંડા નીચે કુશન રાખવું, અથવા ભારે વસ્તુ ઉપાડતી વખતે કાંડાને વાળવાને બદલે સીધો રાખવો.

જો તમે કોણીના આ દુખાવાથી પરેશાન છો અને યોગ્ય નિદાન તથા સારવાર ઈચ્છો છો, તો સમર્પણ ફિઝીયોથેરાપી ક્લિનિક – સારવાર ખાતે અમારી અત્યાધુનિક સુવિધાઓનો લાભ લઈ શકો છો. અમે અમદાવાદમાં ન્યુ નરોડા-નિકોલ, બાપુનગર અને વસ્ત્રાલ ખાતે અમારી શાખાઓમાં વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી આ ઈજાનું સચોટ નિરાકરણ લાવીએ છીએ. યોગ્ય સમયે સાચી સારવાર લેવાથી દર્દમુક્ત જીવન શક્ય છે!