મેન્યુઅલ થેરાપી અને જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશનના ફાયદા

ઘણા લોકો ફિઝિયોથેરાપી એટલે માત્ર મશીન, ગરમ-ઠંડા પેક, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, IFT કે કસરતો એવું માનતા હોય છે. પરંતુ ફિઝિયોથેરાપીમાં એક મહત્વપૂર્ણ અને ઘણી વખત ખૂબ જ અસરકારક પદ્ધતિ એવી પણ છે જેમાં કોઈ મોટા મશીનની જરૂર પડતી નથી—મેન્યુઅલ થેરાપી (Manual Therapy).

મેન્યુઅલ થેરાપીમાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પોતાના હાથ વડે સ્નાયુઓ, સાંધા, નરમ પેશીઓ અને શરીરની હલનચલનને ધ્યાનમાં રાખીને વિવિધ તકનીકોનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન (Joint Mobilization) એક મહત્વપૂર્ણ પદ્ધતિ છે. યોગ્ય દર્દીમાં યોગ્ય ટેકનિક, યોગ્ય દિશા અને યોગ્ય પ્રમાણમાં કરવામાં આવે ત્યારે તે સાંધાની હલનચલન સુધારવામાં, જકડાશ ઘટાડવામાં અને કાર્યક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

આ લેખમાં મેન્યુઅલ થેરાપી અને જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન શું છે, તે કેવી રીતે કરવામાં આવે છે, કયા દર્દીઓમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે, તેના પ્રકારો, ફાયદા, જોખમો અને સારવાર દરમિયાન કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ તેની વિગતવાર માહિતી જાણીએ.

Table of Contents

મેન્યુઅલ થેરાપી શું છે?

મેન્યુઅલ થેરાપી એટલે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા હાથનો ઉપયોગ કરીને શરીરના કોઈ ચોક્કસ ભાગની પેશીઓ, સાંધા અથવા નરમ તંતુઓ પર નિયંત્રિત રીતે સારવાર કરવામાં આવતી પદ્ધતિ.

આમાં દર્દીની સમસ્યા અને શારીરિક તપાસના આધારે વિવિધ ટેકનિકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, જેમ કે:

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન
સોફ્ટ ટિશ્યુ મોબિલાઈઝેશન
મસલ રિલીઝ
સ્ટ્રેચિંગ
મેન્યુઅલ ટ્રેક્શન
મસલ એનર્જી ટેકનિક
ચોક્કસ સ્થિતિમાં પેસિવ મૂવમેન્ટ
કેટલાક કિસ્સામાં મેનિપ્યુલેશન

મેન્યુઅલ થેરાપીનો હેતુ માત્ર “દર્દીની જગ્યાએ હાથ ફેરવવો” નથી. તેમાં દર્દીની હલનચલન, દુખાવો, સાંધાની જકડાશ, સ્નાયુની સ્થિતિ અને કાર્યક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરીને ચોક્કસ ટેકનિક પસંદ કરવામાં આવે છે.

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન શું છે?

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન એટલે સાંધાને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા હાથથી નિયંત્રિત, ધીમા અને ચોક્કસ પ્રકારના હલનચલન આપવામાં આવે તે પ્રક્રિયા.

સાંધામાં દુખાવો, ઈજા, ઓપરેશન પછીની જકડાશ, લાંબા સમયની નિષ્ક્રિયતા અથવા અન્ય કારણોથી મૂવમેન્ટ ઘટી શકે છે. આવા કિસ્સામાં યોગ્ય રીતે કરવામાં આવેલી મોબિલાઈઝેશન ટેકનિક સાંધાની ગતિશીલતા સુધારવાના સમગ્ર ફિઝિયોથેરાપી કાર્યક્રમનો એક ભાગ બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ખભામાં ફ્રોઝન શોલ્ડર જેવી સ્થિતિમાં હાથ ઉપર ઉઠાવવામાં મુશ્કેલી હોય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ખભાના સાંધાની તપાસ કર્યા પછી ચોક્કસ પ્રકારની મોબિલાઈઝેશનનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

તે જ રીતે ઘૂંટણ, પગની ઘૂંટી, કાંડા, કોણી અથવા કરોડરજ્જુના ચોક્કસ સાંધામાં પણ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં મોબિલાઈઝેશનનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી અને જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન વચ્ચેનો તફાવત

આ બંને શબ્દો ઘણી વખત એકબીજાના બદલે વપરાય છે, પરંતુ બંને સમાન નથી.

મેન્યુઅલ થેરાપી એક વિશાળ શ્રેણી છે. તેમાં સાંધા ઉપરાંત સ્નાયુ, ફેશિયા અને અન્ય સોફ્ટ ટિશ્યુ પર કરવામાં આવતી વિવિધ હાથથી કરવામાં આવતી ટેકનિકનો સમાવેશ થાય છે.

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન ખાસ કરીને સાંધાની નિયંત્રિત હલનચલન માટેની એક મેન્યુઅલ ટેકનિક છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો:

મેન્યુઅલ થેરાપી = હાથથી કરવામાં આવતી વિવિધ ફિઝિયોથેરાપી ટેકનિકનું વિશાળ ક્ષેત્ર

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન = મેન્યુઅલ થેરાપીની એક ચોક્કસ સાંધા-કેન્દ્રિત ટેકનિક

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હાથથી શું કરે છે?

મેન્યુઅલ થેરાપી દરમિયાન ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ માત્ર સાંધાને હલાવતા નથી. સૌથી પહેલાં દર્દીની સમસ્યાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

આમાં સામાન્ય રીતે નીચેની બાબતો જોવામાં આવે છે:

દુખાવાનું સ્થાન
દુખાવાની તીવ્રતા
કઈ મૂવમેન્ટમાં દુખાવો થાય છે
સાંધાની રેન્જ ઓફ મોશન
સ્નાયુની શક્તિ
સાંધાની જકડાશ
સોજો
દર્દીની પોશ્ચર
ઈજાનો ઇતિહાસ
ઓપરેશન થયું છે કે નહીં
દૈનિક કામકાજમાં પડતી મુશ્કેલી

આ માહિતીના આધારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નક્કી કરે છે કે મેન્યુઅલ ટેકનિક યોગ્ય છે કે નહીં.

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?

મોબિલાઈઝેશનની ચોક્કસ ટેકનિક સાંધા અને દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે અલગ હોય છે.

સામાન્ય રીતે પ્રક્રિયામાં:

દર્દીને યોગ્ય સ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સાંધાને સ્થિર કરે છે.
સાંધાની જરૂરી દિશામાં નિયંત્રિત મૂવમેન્ટ આપવામાં આવે છે.
મૂવમેન્ટની ગતિ અને દબાણ દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે રાખવામાં આવે છે.
દર્દીના દુખાવા અને પ્રતિભાવનું સતત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
જરૂરિયાત મુજબ અન્ય કસરતો સાથે સારવારને જોડવામાં આવે છે.

અહીં સૌથી મહત્વની બાબત છે કે દરેક દર્દીને સમાન ટેકનિક અથવા સમાન દબાણ આપવું યોગ્ય નથી.

મોબિલાઈઝેશનના ગ્રેડ

કેટલીક મેન્યુઅલ થેરાપી પદ્ધતિઓમાં જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશનને અલગ-અલગ ગ્રેડમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે જાણીતી ગ્રેડિંગ સિસ્ટમમાં મૂવમેન્ટનું પ્રમાણ અને ઉદ્દેશ અલગ હોય છે.

ગ્રેડ 1

નાની રેન્જમાં ખૂબ હળવી મોબિલાઈઝેશન કરવામાં આવે છે.

તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને દુખાવો ઘટાડવા માટેની સારવારમાં થઈ શકે છે.

ગ્રેડ 2

થોડી મોટી રેન્જમાં મોબિલાઈઝેશન કરવામાં આવે છે.

તેનો ઉપયોગ દુખાવો અને જકડાશ બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને થઈ શકે છે.

ગ્રેડ 3

મોટી રેન્જમાં, સાંધાની ઉપલબ્ધ અંતિમ ગતિ તરફ વધુ ભાર સાથે મોબિલાઈઝેશન કરવામાં આવે છે.

તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મૂવમેન્ટમાં રહેલી મર્યાદા ઘટાડવાનો હોઈ શકે છે.

ગ્રેડ 4

નાની રેન્જમાં પરંતુ અંતિમ ઉપલબ્ધ મૂવમેન્ટની નજીક ચોક્કસ મોબિલાઈઝેશન કરવામાં આવે છે.

તે સામાન્ય રીતે સાંધાની જકડાશ અને રેન્જ ઓફ મોશન સુધારવાના હેતુથી પસંદ થઈ શકે છે.

ગ્રેડ 5

ઝડપી અને નાની રેન્જની મેનિપ્યુલેટિવ ટેકનિકને ઘણી વખત અલગ શ્રેણીમાં ગણવામાં આવે છે. આવી ટેકનિક માટે યોગ્ય તાલીમ, સ્ક્રીનિંગ અને ક્લિનિકલ નિર્ણય જરૂરી છે અને તે દરેક દર્દી માટે યોગ્ય નથી.

નોંધ: મોબિલાઈઝેશનનો ગ્રેડ દર્દીની સ્થિતિ, દુખાવો, સાંધાની જકડાશ અને સારવારના હેતુ પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવે છે. દર્દીએ જાતે આ ટેકનિક કરવાની કોશિશ ન કરવી.

કયા સાંધામાં મેન્યુઅલ થેરાપી થઈ શકે?

યોગ્ય મૂલ્યાંકન પછી શરીરના ઘણા સાંધામાં મેન્યુઅલ થેરાપીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

ખભો

ખભાની જકડાશ, ઈજા પછીની મૂવમેન્ટની મર્યાદા અથવા કેટલાક રિહેબિલિટેશન કેસમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

કોણી

કોણીની મૂવમેન્ટમાં ઘટાડો અથવા ચોક્કસ સ્પોર્ટ્સ ઈજામાં સારવારના ભાગરૂપે મેન્યુઅલ ટેકનિકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

કાંડો અને હાથ

કાંડા અથવા હાથની ઈજા પછી મૂવમેન્ટ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે યોગ્ય કેસમાં મોબિલાઈઝેશન ઉપયોગી બની શકે છે.

હિપ

હિપની જકડાશ અને મૂવમેન્ટની મર્યાદા ધરાવતા કેટલાક દર્દીઓમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

ઘૂંટણ

ઈજા, સર્જરી અથવા લાંબા સમયની નિષ્ક્રિયતા પછી ઘૂંટણની મૂવમેન્ટમાં ઘટાડો હોય ત્યારે યોગ્ય રિહેબિલિટેશન કાર્યક્રમમાં મેન્યુઅલ થેરાપીનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

પગની ઘૂંટી

એન્કલ સ્પ્રેઇન અથવા અન્ય ઈજા પછી જરૂરી મૂવમેન્ટ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મેન્યુઅલ ટેકનિકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

કરોડરજ્જુ

ગરદન અથવા કમરની કેટલીક મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ સમસ્યાઓમાં ચોક્કસ મેન્યુઅલ ટેકનિકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. જોકે કરોડરજ્જુની સારવારમાં યોગ્ય સ્ક્રીનિંગ ખાસ મહત્વનું છે.

મેન્યુઅલ થેરાપીથી કયા ફાયદા થઈ શકે?

દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે મેન્યુઅલ થેરાપીથી અલગ-અલગ લાભ મળી શકે છે.

1. સાંધાની મૂવમેન્ટ સુધારવામાં મદદ

જોઈન્ટ સ્ટિફનેસ હોય ત્યારે યોગ્ય મોબિલાઈઝેશન સાંધાની હલનચલન ક્ષમતામાં સુધારો લાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

2. દુખાવો ઘટાડવામાં મદદ

કેટલીક મેન્યુઅલ ટેકનિક ટૂંકા ગાળામાં દુખાવાની તીવ્રતા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

3. સ્નાયુની જકડાશ ઘટાડવામાં મદદ

સોફ્ટ ટિશ્યુ ટેકનિક અથવા ચોક્કસ મોબિલાઈઝેશનથી આસપાસના સ્નાયુઓની ટાઇટનેસમાં રાહત મળી શકે છે.

4. કાર્યક્ષમતા સુધારવામાં મદદ

દુખાવો અથવા જકડાશને કારણે હાથ ઉપર ન લઈ શકતા, બેસવા-ઉઠવામાં મુશ્કેલી અથવા ચાલવામાં તકલીફ હોય તો સમગ્ર રિહેબિલિટેશન કાર્યક્રમમાં મેન્યુઅલ થેરાપી સહાયક બની શકે છે.

5. કસરત માટે શરીરને તૈયાર કરવું

કેટલાક કિસ્સામાં મેન્યુઅલ થેરાપી પછી સાંધાની મૂવમેન્ટ થોડી સરળ બને છે, જેથી દર્દી વધુ સારી રીતે કસરત કરી શકે.

6. ઓપરેશન પછીની રિહેબિલિટેશનમાં ઉપયોગ

કેટલાક ઓપરેશન પછી યોગ્ય સમય અને સર્જન/ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ અનુસાર સાંધાની મૂવમેન્ટ પાછી લાવવા માટે મેન્યુઅલ ટેકનિકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

શું મેન્યુઅલ થેરાપીથી દરેક દુખાવો મટી જાય છે?

ના.

આ એક મહત્વપૂર્ણ વાત છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી ઘણા મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ કેસમાં સારવારનો ઉપયોગી ભાગ બની શકે છે, પરંતુ તે દરેક પ્રકારના દુખાવાનું કારણ દૂર કરતી એકમાત્ર સારવાર નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, જો દર્દીમાં સ્નાયુની નબળાઈ, ખરાબ પોશ્ચર, વધારે વજન, સતત એકસરખી કામ કરવાની ટેવ અથવા રમતગમત સંબંધિત ઓવરલોડ હોય તો માત્ર મેન્યુઅલ થેરાપી પૂરતી ન હોઈ શકે.

આવા કિસ્સામાં જરૂરી મુજબ:

મજબૂતીકરણ કસરતો
સ્ટ્રેચિંગ
પોશ્ચર સુધારણા
બેલેન્સ ટ્રેનિંગ
એર્ગોનોમિક્સ
ઘરગથ્થુ કસરતો
પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર
રમતગમતની રિહેબિલિટેશન

પણ જરૂરી બની શકે છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી સાથે કસરતો કેમ જરૂરી છે?

મેન્યુઅલ થેરાપીથી સાંધાની મૂવમેન્ટ અથવા દુખાવામાં ટૂંકા ગાળાનો લાભ મળી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળાના પરિણામ માટે દર્દીની સક્રિય ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ખભાની મૂવમેન્ટ સુધાર્યા પછી ખભાના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાની કસરતો કરવામાં આવે તો કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવામાં મદદ મળી શકે છે.

તે જ રીતે ઘૂંટણની જકડાશમાં મોબિલાઈઝેશન પછી:

ક્વાડ્રિસેપ્સ મજબૂતીકરણ
હેમસ્ટ્રિંગ સ્ટ્રેચ
બેલેન્સ કસરતો
કાર્યાત્મક કસરતો

જરૂરિયાત મુજબ ઉમેરવામાં આવી શકે છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી દરમિયાન દુખાવો થવો જોઈએ?

મેન્યુઅલ થેરાપીનો અર્થ દર્દીને સહન ન થાય એટલો દુખાવો કરવો નથી.

કેટલાક પ્રકારની ટેકનિક દરમિયાન ખેંચાણ, દબાણ અથવા હળવી અસ્વસ્થતા અનુભવાઈ શકે છે. પરંતુ તીવ્ર, અસામાન્ય અથવા વધતો દુખાવો થાય તો તરત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટને જણાવવો જોઈએ.

સારવાર દરમિયાન દર્દી અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ વચ્ચે સતત સંવાદ જરૂરી છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી અને મસાજ એક જ છે?

ના.

મસાજમાં મુખ્યત્વે સોફ્ટ ટિશ્યુ પર હાથથી દબાણ અને વિવિધ મૂવમેન્ટનો ઉપયોગ થાય છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી વધુ વ્યાપક છે અને તેમાં:

સાંધાની મોબિલાઈઝેશન
સોફ્ટ ટિશ્યુ ટેકનિક
સ્ટ્રેચિંગ
મેન્યુઅલ ટ્રેક્શન
ચોક્કસ મૂવમેન્ટ ટેકનિક

જેવી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

અટલે દરેક મેન્યુઅલ થેરાપીને માત્ર મસાજ માનવી યોગ્ય નથી.

મેન્યુઅલ થેરાપી કોને ઉપયોગી થઈ શકે?

યોગ્ય મૂલ્યાંકન પછી નીચેની કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે:

સાંધાની જકડાશ
ફ્રોઝન શોલ્ડર
ઈજા પછીની મૂવમેન્ટ મર્યાદા
સ્પોર્ટ્સ ઈજા
એન્કલ સ્પ્રેઇન પછીની જકડાશ
ઓપરેશન પછીની રિહેબિલિટેશન
કેટલાક પ્રકારના ગરદનના દુખાવા
કેટલાક પ્રકારના કમરના દુખાવા
સ્નાયુની ટાઇટનેસ
લાંબા સમયની નિષ્ક્રિયતા પછી મૂવમેન્ટમાં ઘટાડો

પરંતુ આ યાદીનો અર્થ એ નથી કે ઉપરની દરેક સ્થિતિમાં મેન્યુઅલ થેરાપી જરૂરી જ છે. સારવાર દર્દીની વ્યક્તિગત તપાસના આધારે નક્કી થવી જોઈએ.

ક્યારે મેન્યુઅલ થેરાપી ટાળવી અથવા સાવચેતી રાખવી?

કેટલાક દર્દીઓમાં મેન્યુઅલ ટેકનિક યોગ્ય ન હોઈ શકે અથવા વધારાની સાવચેતી જરૂરી બની શકે છે.

જેમ કે:

તાજી ગંભીર ઈજા
ફ્રેક્ચરની શંકા
તાજી સર્જરી
સાંધામાં ગંભીર સોજો
ગંભીર અસ્થિરતા
કેટલાક હાડકાના રોગ
ગંભીર ઓસ્ટિયોપોરોસિસ
લોહી પાતળું કરતી દવાઓ લેતા દર્દીઓમાં કેટલીક ટેકનિક
ગંભીર ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો
અજ્ઞાત કારણનો સતત વધતો દુખાવો

આવી સ્થિતિમાં પહેલા યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

કયા લક્ષણોમાં તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

જો દુખાવા સાથે નીચેના લક્ષણો હોય તો માત્ર મેન્યુઅલ થેરાપી શરૂ કરતા પહેલાં તબીબી તપાસ જરૂરી બની શકે છે:

અચાનક ખૂબ જ ગંભીર દુખાવો
મોટો અકસ્માત અથવા ગંભીર ઈજા
હાથ અથવા પગમાં અચાનક નબળાઈ
સંવેદનામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો
ચાલવામાં અચાનક ગંભીર તકલીફ
મૂત્ર અથવા મળ પર નિયંત્રણમાં અચાનક ફેરફાર
તાવ સાથે ગંભીર દુખાવો
અસ્પષ્ટ રીતે સતત વધતો દુખાવો
હાડકું તૂટવાની શંકા

આવા લક્ષણોને માત્ર સામાન્ય “મસલ પેઇન” માનીને મેન્યુઅલ થેરાપી કરાવવી યોગ્ય નથી.

મેન્યુઅલ થેરાપી પછી શું કરવું?

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ પ્રમાણે:

પૂરતું પાણી પીવું
સૂચવેલી કસરતો કરવી
અતિશય ભાર ટાળવો
યોગ્ય પોશ્ચર જાળવવું
લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહેવું
સારવાર પછી શરીરના પ્રતિભાવનું નિરીક્ષણ કરવું

જો સારવાર પછી અસામાન્ય રીતે વધતો દુખાવો, વધારે સોજો, સુનકાર અથવા અન્ય નવા લક્ષણો થાય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટને જણાવવું જોઈએ.

ઘરેથી જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન કરવું યોગ્ય છે?

સામાન્ય રીતે જાતે જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન અથવા ખાસ કરીને જોરદાર મેનિપ્યુલેશન કરવાની સલાહ આપવામાં આવતી નથી.

કારણ કે યોગ્ય દિશા, દબાણ અને મૂવમેન્ટની મર્યાદા સમજવી જરૂરી છે. ખોટી ટેકનિકથી ઈજા અથવા દુખાવો વધી શકે છે.

ઘરે સામાન્ય રીતે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા શીખવવામાં આવેલી સુરક્ષિત કસરતો અને સ્વ-મોબિલાઈઝેશન ટેકનિક જ કરવી જોઈએ.

મેન્યુઅલ થેરાપી માટે કેટલા સેશન જરૂરી હોય?

તેનો કોઈ એક નિશ્ચિત જવાબ નથી.

સેશનની સંખ્યા નીચેની બાબતો પર આધાર રાખે છે:

સમસ્યાનું કારણ
દુખાવાની તીવ્રતા
સમસ્યા કેટલી જૂની છે
સાંધાની જકડાશ
ઉંમર
અગાઉની ઈજા
સર્જરી
કસરત પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ
દર્દી ઘરેથી કસરત કરે છે કે નહીં

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સારવાર દરમિયાન પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન કરીને આગળની યોજના બદલી શકે છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી મશીન આધારિત થેરાપી કરતાં અલગ કેવી રીતે છે?

મશીન આધારિત ફિઝિયોથેરાપીમાં ચોક્કસ ઊર્જા અથવા ભૌતિક માધ્યમનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, જ્યારે મેન્યુઅલ થેરાપીમાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પોતાના હાથનો ઉપયોગ કરે છે.

બંને પદ્ધતિઓ એકબીજાના વિકલ્પ હોવી જરૂરી નથી.

ઘણા દર્દીઓમાં સારવારના લક્ષ્ય પ્રમાણે મેન્યુઅલ થેરાપી, કસરતો અને અન્ય યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી પદ્ધતિઓને સંયોજિત કરી શકાય છે.

મેન્યુઅલ થેરાપીની સફળતા માટે દર્દીની ભૂમિકા

મેન્યુઅલ થેરાપીનો લાભ માત્ર ક્લિનિકમાં મળતી સારવારથી નક્કી થતો નથી.

દર્દીએ પણ:

નિયમિત કસરત કરવી
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સૂચનાઓનું પાલન કરવું
યોગ્ય પોશ્ચર રાખવું
અતિશય ભાર ટાળવો
કામ દરમિયાન યોગ્ય બોડી મિકેનિક્સ જાળવવું
પૂરતી ઊંઘ અને આરામ લેવું

જેવી બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

મેન્યુઅલ થેરાપી વિશે સામાન્ય ગેરમાન્યતાઓ

ગેરમાન્યતા 1: જેટલો વધારે દુખાવો થાય તેટલી સારી થેરાપી

આ ખોટી માન્યતા છે. સારવારનું ધ્યેય દર્દીને અનાવશ્યક પીડા આપવાનું નથી.

ગેરમાન્યતા 2: એક સેશનમાં જ સમસ્યા કાયમ માટે ઠીક થઈ જાય

મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ સમસ્યાઓમાં ઘણી વખત ધીમે-ધીમે રિહેબિલિટેશનની જરૂર પડે છે.

ગેરમાન્યતા 3: મેન્યુઅલ થેરાપી પછી કસરતની જરૂર નથી

ઘણા કેસમાં કસરતો સારવારનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ હોય છે.

ગેરમાન્યતા 4: દરેક સાંધાને “ક્રેક” કરવાથી તે ઠીક થઈ જાય

સાંધામાં અવાજ આવવો અને સમસ્યાનું કારણ દૂર થવું એક જ બાબત નથી.

ગેરમાન્યતા 5: કોઈપણ વ્યક્તિ મેન્યુઅલ થેરાપી કરી શકે

ચોક્કસ મેન્યુઅલ ટેકનિક માટે યોગ્ય શિક્ષણ, તાલીમ અને ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ કેમ જરૂરી છે?

મેન્યુઅલ થેરાપી દેખાવમાં સરળ લાગી શકે છે, પરંતુ તેની પાછળ શરીરની એનાટોમી, સાંધાની બાયોમેકેનિક્સ, ઈજાની સમજ અને ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકનનું જ્ઞાન જરૂરી છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સામાન્ય રીતે નક્કી કરે છે:

કઈ ટેકનિક?
કયા સાંધા પર?
કઈ દિશામાં?
કેટલા સમય માટે?
કેટલી તીવ્રતા સાથે?
કેટલી વાર?

આ તમામ બાબતો દર્દીની સ્થિતિ અનુસાર બદલાય છે.

મેન્યુઅલ થેરાપી પછી લાંબા ગાળાની કાળજી

જો સાંધાની મૂવમેન્ટ સુધરે અને દુખાવો ઘટે તો પણ મૂળ કારણ પર કામ કરવું જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન → મૂવમેન્ટ સુધારવી → સક્રિય કસરત → સ્નાયુ મજબૂત બનાવવો → યોગ્ય કાર્યક્ષમતા → સમસ્યા ફરી ન થાય તે માટે પ્રિવેન્શન

આ પ્રકારનો અભિગમ ઘણીવાર વધુ વ્યવહારુ હોય છે.

નિષ્કર્ષ

મેન્યુઅલ થેરાપી અને જોઈન્ટ મોબિલાઈઝેશન ફિઝિયોથેરાપીના મહત્વપૂર્ણ હાથથી કરવામાં આવતા સારવારના સાધનો છે. યોગ્ય દર્દીમાં યોગ્ય ટેકનિકનો ઉપયોગ કરીને સાંધાની જકડાશ, મૂવમેન્ટની મર્યાદા અને કેટલાક પ્રકારના મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ દુખાવામાં રાહત મેળવવામાં મદદ મળી શકે છે.

પરંતુ મેન્યુઅલ થેરાપીને કોઈ “જાદુઈ સારવાર” માનવી યોગ્ય નથી. લાંબા ગાળાના પરિણામ માટે દર્દીની સક્રિય ભાગીદારી, યોગ્ય કસરતો, સ્નાયુ મજબૂતી, પોશ્ચર સુધારણા અને દૈનિક પ્રવૃત્તિમાં જરૂરી ફેરફાર પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

જો તમને ખભો, ઘૂંટણ, કમર, ગરદન, કોણી, કાંડા અથવા પગની ઘૂંટીમાં જકડાશ અથવા મૂવમેન્ટની સમસ્યા હોય, તો જાતે સાંધાને જોરથી ખેંચવા કે મેનિપ્યુલેટ કરવાને બદલે યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પાસે મૂલ્યાંકન કરાવવું વધુ સલામત છે.