હાથ ઊંચો કરતી વખતે ખભામાંથી આવતો કટ-કટ અવાજ (Impingement Syndrome).

શું તમને ક્યારેય એવું લાગ્યું છે કે જ્યારે તમે કપડાં સૂકવવા માટે હાથ ઊંચો કરો છો અથવા માથું ઓળો છો, ત્યારે તમારા ખભામાં કંઈક ‘અટકાતું’ હોય અથવા ‘કટ-કટ’ (Clicking/Popping) અવાજ સાથે તીક્ષ્ણ દુખાવો થતો હોય? જો હા, તો તમે ‘શોલ્ડર ઇમ્પિન્જમેન્ટ સિન્ડ્રોમ’ (Shoulder Impingement Syndrome) થી પીડાતા હોઈ શકો છો.

આ સમસ્યા ખાસ કરીને એવા લોકોમાં જોવા મળે છે જેઓ હાથનો વારંવાર ઉપયોગ કરે છે. ફિઝિયોથેરાપીના દૃષ્ટિકોણથી, આ એક એવી સ્થિતિ છે જેને જો સમયસર ઓળખવામાં આવે, તો ઓપરેશન વગર સંપૂર્ણપણે મટાવી શકાય છે.

૧. શોલ્ડર ઇમ્પિન્જમેન્ટ શું છે? (વૈજ્ઞાનિક સમજ)

આપણા ખભામાં ઉપરના ભાગે એક હાડકું હોય છે જેને ‘એક્રોમિયન’ (Acromion) કહેવાય છે. તેની નીચેથી ખભાને ફેરવનારી નસો એટલે કે ‘રોટેટર કફ’ (Rotator Cuff) પસાર થાય છે.

સામાન્ય સ્થિતિમાં આ નસો માટે પૂરતી જગ્યા હોય છે. પરંતુ જ્યારે આપણે હાથ ઊંચો કરીએ છીએ, ત્યારે જો આ જગ્યા સાંકડી થઈ જાય, તો નસ હાડકાં વચ્ચે દબાય છે અથવા ઘસાય છે. આ ઘર્ષણને કારણે ખભામાં ‘કટ-કટ’ અવાજ આવે છે અને સોજો ચઢે છે.

૨. મુખ્ય લક્ષણો: તમે કેવી રીતે ઓળખશો?

• પેઇનફુલ આર્ક (Painful Arc): હાથને બાજુમાંથી ૬૦ થી ૧૨૦ ડિગ્રી સુધી ઊંચો કરતી વખતે અસહ્ય દુખાવો થવો, પણ તેનાથી વધુ ઊંચો કરવા પર દુખાવો ઓછો થઈ જવો.
• રાત્રે દુખાવો: જે ખભામાં તકલીફ હોય તે પડખે સૂતી વખતે દુખાવો વધવો.
• નબળાઈ: હાથ પાછળ લઈ જવામાં (જેમ કે પેન્ટના પાછળના ખિસ્સામાં હાથ નાખવો) તકલીફ પડવી.
• અવાજ આવવો: ખભો હલાવતી વખતે હાડકાં ઘસાતા હોય તેવો અનુભવ થવો.

૩. આ સમસ્યા કેમ થાય છે?

૧. ખોટું પોશ્ચર (Bad Posture): જો તમે ખભા નમાવીને (Slouching) બેસો છો, તો ખભાના સાંધામાં જગ્યા કુદરતી રીતે ઘટી જાય છે. ૨. સ્નાયુઓની અસમતુલા: ખભાની આગળના સ્નાયુઓ (Chest muscles) બહુ ટાઈટ હોવા અને પાછળના સ્નાયુઓ (Back muscles) નબળા હોવા. ૩. હાડકાંની રચના: કેટલાક લોકોમાં જન્મજાત ‘એક્રોમિયન’ હાડકું સહેજ વાંકું હોય છે, જે નસને વારંવાર દબાવે છે. ૪. વધારે પડતો વપરાશ: પેઇન્ટિંગ, સ્વિમિંગ, ટેનિસ કે જિમમાં ભારે વેઇટ લિફ્ટિંગ કરવાથી.

૪. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા ઈલાજ અને કસરતો

શોલ્ડર ઇમ્પિન્જમેન્ટ માટે ફિઝિયોથેરાપી એ ‘ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ’ સારવાર છે.

A. સ્કેપ્યુલર સેટિંગ (Scapular Setting)

• રીત: સીધા ટટ્ટાર બેસો. તમારા ખભાના પાછળના પાંખિયા (Shoulder blades) ને એકબીજા તરફ ખેંચો અને સહેજ નીચેની તરફ દબાવો. ૫ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો. ૧૦ વાર આ કસરત કરો.
• ફાયદો: આનાથી ખભાનો સાંધો તેની સાચી જગ્યાએ પાછો આવે છે અને નસ પરનું દબાણ ઘટે છે.

B. ડોરવે સ્ટ્રેચ (Doorway Stretch)

• રીત: દરવાજાની ફ્રેમ વચ્ચે ઊભા રહો. બંને હાથ દરવાજા પર ટેકવો અને ધીમેથી શરીરને આગળ ધકેલો જેથી છાતીના સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ અનુભવાય.
• ફાયદો: આગળના સ્નાયુઓ ઢીલા થવાથી ખભાને પાછળ જવાની જગ્યા મળે છે.

C. એક્સટર્નલ રોટેશન (External Rotation)

• રીત: હાથને કોણીમાંથી ૯૦ ડિગ્રી વાળીને શરીરની નજીક રાખો. હવે રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ (Theraband) પકડીને હાથને બહારની તરફ ખેંચો.
• ફાયદો: આ ‘રોટેટર કફ’ સ્નાયુઓને મજબૂત કરે છે જેથી તે સાંધાને સ્થિર રાખી શકે.

૫. ઘરે રાખવાની સાવચેતીઓ

• આઈસ પેક (Ice Pack): કસરત કર્યા પછી અથવા દિવસના અંતે ખભા પર ૧૦ મિનિટ બરફનો શેક કરો. તે આંતરિક સોજો ઘટાડશે.
• હાથ ઊંચો કરવાનું ટાળો: જ્યાં સુધી દુખાવો ઓછો ન થાય ત્યાં સુધી માથાથી ઉપર હાથ લઈ જઈને કરવાનું કામ (દા.ત. ઉપરના કબાટમાંથી ડબ્બા ઉતારવા) ટાળો.
• ઊંઘવાની રીત: પીઠ પર સૂતી વખતે અસરગ્રસ્ત ખભાની નીચે એક નાનું ઓશીકું રાખો જેથી ખભો આગળ ન ઝુકે.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ઇમ્પિન્જમેન્ટ માટે ખાસ પદ્ધતિઓ અપનાવીએ છીએ:

• મેન્યુઅલ મોબિલાઇઝેશન: ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પોતાના હાથ વડે સાંધાને પાછળની તરફ ધકેલે છે (Posterior Glide), જે સાંધામાં જગ્યા વધારે છે.
• ટેપિંગ (Kinesio Taping): ખભા પર ખાસ પટ્ટી લગાડીને પોશ્ચર સુધારવામાં મદદ કરવામાં આવે છે.
• ન્યુરોમસ્ક્યુલર ટ્રેનિંગ: જેથી કરીને તમે જ્યારે પણ હાથ ઊંચો કરો, ત્યારે તમારા સ્નાયુઓ યોગ્ય ક્રમમાં કામ કરે.

નિષ્કર્ષ

ખભામાંથી આવતો ‘કટ-કટ’ અવાજ એ શરીરની ચેતવણી છે કે તમારી નસો દબાઈ રહી છે. જો તેને અવગણવામાં આવે, તો તે ‘રોટેટર કફ ટિયર’ (નસ ફાટી જવી) માં પરિણમી શકે છે, જેમાં ઓપરેશન અનિવાર્ય બની જાય છે. સાચું પોશ્ચર અને યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી કસરતો દ્વારા તમે ફરીથી તમારા હાથને પીડામુક્ત અને કાર્યરત બનાવી શકો છો.