એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ: કારણો, લક્ષણો, સારવાર અને કસરતો

એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ (Achilles Tendinitis) એ પગના નીચેના ભાગમાં થતી સૌથી સામાન્ય ઈજાઓમાંની એક છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું માને છે કે આ તકલીફ માત્ર પ્રોફેશનલ દોડવીરો (runners), ખેલાડીઓ (athletes) અથવા જિમમાં ભારે કસરત કરતા લોકોને જ થાય છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે આ સમસ્યા કોઈને પણ થઈ શકે છે. તે ગૃહિણીઓ હોય, ઓફિસમાં બેસીને કામ કરતા લોકો હોય કે પછી વૃદ્ધો હોય—જે લોકો અચાનક તેમની શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં વધારો કરે છે અથવા લાંબા સમય સુધી અયોગ્ય પગરખાં પહેરે છે, તેઓ આનો શિકાર બની શકે છે.

જો આ સમસ્યાની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે, તો તે ક્રોનિક (લાંબા સમય સુધી ચાલતી) બની શકે છે અને રોજિંદા જીવનની સામાન્ય ક્રિયાઓ જેવી કે ચાલવું, સીડી ચઢવી કે થોડીવાર ઊભા રહેવું પણ પીડાદાયક બનાવી શકે છે. આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ શું છે, તે શા માટે થાય છે, તેનાથી કેવી રીતે બચી શકાય અને ઘરે રહીને કઈ કસરતો દ્વારા સાજા થઈ શકાય તે વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ Video

૧. એકિલિસ ટેન્ડન શું છે? (શરીરરચનાની સમજ)

એકિલિસ ટેન્ડન એ માનવ શરીરનું સૌથી મોટું, સૌથી જાડું અને સૌથી મજબૂત ટેન્ડન (સ્નાયુબદ્ધ રજ્જુ) છે. તે પગની પિંડીના પાછળના ભાગમાં આવેલું હોય છે.

તેનું કાર્ય:

આ ટેન્ડન પિંડીના બે મુખ્ય સ્નાયુઓ—ગેસ્ટ્રોકનેમિયસ (Gastrocnemius) અને સોલિયસ (Soleus)—ને તમારી એડીના હાડકા (Calcaneus) સાથે જોડે છે. જ્યારે પણ તમે ચાલો છો, દોડો છો, કૂદો છો અથવા પગના પંજા પર ઊભા થાઓ છો, ત્યારે આ ટેન્ડન ખેંચાય છે અને તમને ગતિ કરવામાં મદદ કરે છે.

તેના પર આવતો ભાર:

તમે જાણીને નવાઈ પામશો કે જ્યારે તમે દોડો છો અથવા કૂદો છો, ત્યારે એકિલિસ ટેન્ડન તમારા શરીરના વજન કરતા 6 થી 10 ગણું દબાણ સહન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારું વજન 70 કિલો હોય, તો દોડતી વખતે આ ટેન્ડન પર 400 થી 700 કિલો જેટલો ઝટકો વાગી શકે છે. આટલા ભારે લોડને કારણે, જો તેને પૂરતો આરામ ન મળે તો તેમાં ઈજા થવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે.

૨. એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ શું છે?

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ એટલે એકિલિસ ટેન્ડનમાં આવતો સોજો અથવા બળતરા. આ એક “ઓવરયુઝ ઈજા” (Overuse Injury) છે, જેનો અર્થ છે કે તે એક જ ઝટકે થતી નથી, પરંતુ વારંવારના તણાવ અને ઘસારાને કારણે થાય છે.

ઘણીવાર લાંબા સમયથી ચાલતી સમસ્યામાં સોજાને બદલે ટેન્ડનના રેસાઓમાં ઘસારો (Degeneration) જોવા મળે છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘એકિલિસ ટેન્ડિનોપેથી’ (Achilles Tendinopathy) કહેવામાં આવે છે.

મુખ્ય બે પ્રકારો:

1. મધ્યભાગનું ટેન્ડિનાઇટિસ (Midportion Achilles Tendinitis):
   • આ પ્રકારમાં એડીના હાડકાથી આશરે 2 થી 6 સેન્ટિમીટર ઉપરના ભાગમાં દુખાવો થાય છે.
   • આ સામાન્ય રીતે યુવાન લોકો, દોડવીરો અને સક્રિય વ્યક્તિઓમાં વધુ જોવા મળે છે.
   • આમાં ટેન્ડનના રેસાઓ ફૂલી જાય છે અને તેમાં નાના-નાના તિરાડો પડી શકે છે.
2. ઇન્સર્શનલ ટેન્ડિનાઇટિસ (Insertional Achilles Tendinitis):
   • આ સમસ્યા ત્યાં થાય છે જ્યાં ટેન્ડન એડીના હાડકા (Heel Bone) સાથે જોડાય છે.
   • આ કોઈપણ ઉંમરે થઈ શકે છે, પરંતુ વૃદ્ધોમાં અને જે લોકો લાંબા સમય સુધી સક્રિય રહ્યા હોય તેમનામાં વધુ સામાન્ય છે.
   • ઘણીવાર આ પ્રકારમાં એડીના હાડકા પર વધારાનું હાડકું (Heel Spur) ઊગી નીકળતું જોવા મળે છે.

૩. લક્ષણો: તમને કેવી રીતે ખબર પડે?

એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસનો દુખાવો સામાન્ય રીતે અચાનક શરૂ થતો નથી (સિવાય કે કોઈ ગંભીર ઈજા થઈ હોય). તે ધીમે ધીમે વધે છે.

• એડીની પાછળ દુખાવો: શરૂઆતમાં એડીની પાછળ હળવો દુખાવો થાય છે, જે રમતગમત કે દોડ્યા પછી વધી શકે છે.
• સવારની જડતા (Morning Stiffness): આ સૌથી મુખ્ય લક્ષણ છે. સવારે પથારીમાંથી ઉઠતી વખતે એડી અને પિંડી ખૂબ જ જકડાયેલી લાગે છે. થોડું ચાલ્યા પછી સ્નાયુઓ ગરમ થાય છે અને દુખાવો ઓછો થાય છે.
• સ્પર્શથી દર્દ: ટેન્ડનને આંગળીઓથી દબાવવાથી દુખાવો થાય છે.
• સોજો અને જાડાઈ: ક્યારેક ટેન્ડન પર ગાંઠ જેવું લાગે છે અથવા તે સામાન્ય કરતા વધુ જાડું દેખાય છે.
• સીડી ચઢવામાં તકલીફ: પગના પંજા પર વજન આપીને સીડી ચઢતી વખતે તીવ્ર દુખાવો થાય છે.
• ગંભીર કેસમાં: જો સારવાર ન થાય, તો આરામ કરતી વખતે પણ દુખાવો ચાલુ રહી શકે છે.

૪. કારણો અને જોખમી પરિબળો

આ સમસ્યા માત્ર એક કારણસર નથી થતી, પરંતુ અનેક પરિબળો ભેગા મળીને ટેન્ડન પર લોડ વધારે છે.

મુખ્ય કારણો:

1. અચાનક પ્રવૃત્તિમાં વધારો: જો તમે અચાનક રોજ 5 કિમી દોડવાનું શરૂ કરી દો, અથવા કોઈ નવી રમત રમવાનું શરૂ કરો જેના માટે તમારું શરીર તૈયાર નથી, તો ટેન્ડન પર આઘાત લાગે છે.
2. જકડાયેલા પિંડીના સ્નાયુઓ (Tight Calf Muscles): જે લોકો આખો દિવસ ઓફિસમાં ખુરશી પર બેસી રહે છે અથવા હાઈ હીલ્સ પહેરે છે, તેમના પિંડીના સ્નાયુઓ ટૂંકા અને કડક થઈ જાય છે. આનાથી ટેન્ડન પર સતત ખેંચાણ રહે છે.
3. ખરાબ પગરખાં (Poor Footwear): ઘસાઈ ગયેલા શૂઝ, ફ્લેટ ચપ્પલ અથવા યોગ્ય આર્ચ સપોર્ટ વગરના જૂતા પહેરવાથી પગનું સંતુલન બગડે છે અને બધો ભાર ટેન્ડન પર આવે છે.
4. બાયોમિકેનિકલ સમસ્યાઓ: સપાટ પગ (Flat feet) અથવા પગની કમાન વધારે હોવી (High arches) જેવી સમસ્યાઓ પગની ચાલવાની રીત બદલી નાખે છે, જે ટેન્ડિનાઇટિસનું કારણ બને છે.
5. સખત સપાટી: કોંક્રિટના રોડ પર દોડવું કે ચાલવું ટેન્ડન માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.

જોખમી પરિબળો (Risk Factors):

• ઉંમર: 30 થી 50 વર્ષની વયના લોકોમાં આ સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
• વજન: વધુ વજન હોવાથી ટેન્ડન પર સતત દબાણ રહે છે.
• દવાઓ: અમુક પ્રકારની એન્ટિબાયોટિક્સ (જેમ કે ફ્લોરોક્વિનોલોન્સ) ટેન્ડનને નબળું પાડી શકે છે.
• હવામાન: ઠંડા વાતાવરણમાં સ્નાયુઓ જકડાઈ જવાને કારણે ઈજા થવાની શક્યતા વધે છે.

૫. નિદાન (Diagnosis)

ડોક્ટર સામાન્ય રીતે તમારી શારીરિક તપાસ કરીને જ નિદાન કરી શકે છે.

• ફિઝિકલ ટેસ્ટ: ડોક્ટર તમારા ટેન્ડનને દબાવીને સોજો અને દુખાવો તપાસશે. તે તમને પંજા પર ઊભા રહેવાનું કહી શકે છે.
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound): આ ટેસ્ટ દ્વારા ટેન્ડનની જાડાઈ અને તેમાં રહેલા સોજાને જોઈ શકાય છે.
• MRI: જો સમસ્યા ગંભીર હોય અથવા ઓપરેશનની જરૂર હોય તો જ MRI કરવામાં આવે છે. તે ટેન્ડનમાં કેટલો ઘસારો છે તે ચોક્કસ બતાવે છે.

૬. સારવાર પદ્ધતિ (Treatment)

સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દુખાવો ઘટાડવો અને ટેન્ડનને ફરીથી મજબૂત કરવાનો છે. ધીરજ રાખવી ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે ટેન્ડનને સાજા થતા સમય લાગે છે.

૧. R.I.C.E. પદ્ધતિ

• Rest (આરામ): જે પ્રવૃત્તિથી દુખાવો થાય છે (જેમ કે દોડવું) તે બંધ કરો. સાયકલિંગ અથવા સ્વિમિંગ જેવી કસરતો કરો.
• Ice (બરફ): દિવસમાં 3-4 વાર 15-20 મિનિટ માટે બરફનો શેક કરો. બરફને સીધો ચામડી પર ન લગાવો, ટુવાલમાં લપેટીને વાપરો.
• Compression (દબાણ): સોજો ઓછો કરવા માટે ઈલાસ્ટિક બેન્ડેજ પટ્ટો બાંધી શકાય.
• Elevation (ઊંચાઈ): સૂતી વખતે પગને તકિયા પર ઊંચો રાખો જેથી સોજો ઉતરે.

૨. દવાઓ

પેઇનકિલર્સ (NSAIDs) દુખાવો અને સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે કાયમી ઇલાજ નથી. ડોક્ટરની સલાહ વગર લાંબા સમય સુધી દવા ન લેવી.

૩. ઓર્થોટિક્સ (પગરખાંમાં ફેરફાર)

હીલ લિફ્ટ (Heel Lift) અથવા સિલિકોન હીલ પેડ્સ જૂતામાં મૂકવાથી એડી થોડી ઊંચી રહે છે, જેનાથી ટેન્ડન પરનું ખેંચાણ ઓછું થાય છે.

૪. ફિઝિયોથેરાપી (સૌથી મહત્વનું)

દવાઓ કરતા કસરત અને ફિઝિયોથેરાપી આ રોગમાં વધુ અસરકારક છે.

૭. શ્રેષ્ઠ કસરતો (Exercises for Recovery)

નીચે આપેલી કસરતો નિયમિત કરવાથી ટેન્ડન મજબૂત થાય છે અને લવચીકતા વધે છે.

૧. કાફ સ્ટ્રેચ (દીવાલના સહારે) – Calf Stretch

કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch) કસરત જકડાયેલા સ્નાયુઓને ખોલવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

• રીત: દીવાલ તરફ મોં રાખીને ઊભા રહો. તમારા હાથ દીવાલ પર ટેકવો.
• જે પગમાં દુખાવો છે તેને પાછળ રાખો.
• બીજો પગ આગળ રાખો.
• પાછળનો પગ સીધો રાખો અને એડી જમીન પર દબાવી રાખો.
• હવે આગળના પગને ઘૂંટણમાંથી વાળો અને દીવાલ તરફ ઝૂકો.
• તમને પાછળની પિંડીમાં ખેંચાણ અનુભવાશે.
• હોલ્ડ: 30 સેકન્ડ માટે રાખો. 3 વાર પુનરાવર્તન કરો.

૨. હીલ રેઝ (Heel Raises) – એડી ઊંચી-નીચી કરવી

આ કસરત ટેન્ડનને મજબૂત (Strengthening) કરવા માટે છે.

• રીત: સીડીના પગથિયાં પર અથવા જમીન પર સીધા ઊભા રહો.
• ધીમે ધીમે તમારા બંને પગની એડી ઊંચી કરો અને પંજા પર ઊભા રહો.
• હવે અત્યંત ધીમે (3 થી 5 સેકન્ડમાં) એડીને નીચે લાવો.
• સેટ: 10-15 વખતના 3 સેટ કરો.
• નોંધ: જ્યારે દુખાવો ઓછો થાય, ત્યારે આ કસરત એક પગ પર કરવાનો પ્રયત્ન કરો.

૩. સીટેડ હીલ રેઝ (બેસીને એડી ઊંચી કરવી)

• રીત: ખુરશી પર બેસો. ઘૂંટણ 90 ડિગ્રીના ખૂણે રાખો.
• પગના પંજા જમીન પર રાખી એડી ઊંચી કરો.
• થોડું વજન (જેમ કે પાણીની બોટલ કે ડમ્બેલ) ઘૂંટણ પર મૂકીને પણ આ કરી શકાય.
• આ સોલિયસ (Soleus) સ્નાયુને મજબૂત કરે છે.

૪. એન્કલ સર્કલ (પગ ગોળ ફેરવવો)

• પગ સીધા રાખીને બેસો.
• પગના પંજાને ઘડિયાળની દિશામાં અને વિરુદ્ધ દિશામાં ધીમે ધીમે ગોળ ફેરવો.
• આનાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે.

૫. ટો કર્લ્સ (ટુવાલ પકડવો)

• જમીન પર એક નેપકિન કે નાનો ટુવાલ મૂકો.
• ખુરશી પર બેસીને પગના આંગળા વડે ટુવાલને પકડવાનો અને પોતાની તરફ ખેંચવાનો પ્રયત્ન કરો.
• આ પગના તળિયાના સ્નાયુઓને મજબૂત કરે છે.

૮. શું કરવું અને શું ન કરવું? (Do’s and Don’ts)

શું ટાળવું?

• ❌ દુખાવાની અવગણના: જો દોડતી વખતે દુખાવો થાય, તો તરત અટકી જાવ. “No Pain, No Gain” નો નિયમ અહીં લાગુ પડતો નથી.
• ❌ કોર્ટીઝોન ઇન્જેક્શન: ટેન્ડનમાં સીધું સ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન લેવાથી ટેન્ડન નબળું પડી શકે છે અને ભવિષ્યમાં તૂટવાનો (Rupture) ભય રહે છે.
• ❌ ઉઘાડા પગે ચાલવું: સપાટ જમીન પર ઉઘાડા પગે ચાલવાથી ટેન્ડન વધુ ખેંચાય છે.

રિકવરીનો સમય:

• હળવો કેસ: 2-4 અઠવાડિયા.
• મધ્યમ કેસ: 6-12 અઠવાડિયા.
• ક્રોનિક (જૂનો) કેસ: 3 થી 6 મહિના.રિકવરી ધીમી હોઈ શકે છે, તેથી નિરાશ થયા વગર કસરત ચાલુ રાખવી.

૯. ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?

જો તમે નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણ અનુભવો, તો તાત્કાલિક ઓર્થોપેડિક સર્જનનો સંપર્ક કરો:

1. એડીની પાછળ અચાનક “ફટાક” દઈને અવાજ આવે (જે ટેન્ડન તૂટવાનો સંકેત હોઈ શકે).
2. પગ પર બિલકુલ વજન ન આપી શકાય.
3. રાત્રે ઊંઘમાં પણ અસહ્ય દુખાવો થાય.
4. એડીની આસપાસ ખૂબ જ લાલાશ અને ગરમી લાગે (જે ચેપ હોઈ શકે).

૧૦. નિવારણ (Prevention): ભવિષ્યમાં બચવા માટે

કહેવત છે કે “આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા ન જવાય”, તેવી જ રીતે ઈજા થયા પછી સારવાર કરવા કરતા તે ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું વધુ સારું છે.

• વોર્મ-અપ (Warm-up): કસરત કે દોડતા પહેલા 5-10 મિનિટ હળવું જોગિંગ કરો.
• સ્ટ્રેચિંગ: કસરત પછી હંમેશા પિંડીના સ્નાયુઓને સ્ટ્રેચ કરવાનું રાખો.
• ધીમે ધીમે પ્રગતિ: તમારા વર્કઆઉટની તીવ્રતા અઠવાડિયે 10% થી વધુ ન વધારવી જોઈએ.
• યોગ્ય શૂઝ: દોડવા માટે ખાસ બનાવેલા રનિંગ શૂઝ વાપરો અને દર 500-800 કિલોમીટરના ઉપયોગ પછી તેને બદલી નાખો.
• ક્રોસ ટ્રેનિંગ: દરરોજ દોડવાને બદલે વચ્ચે સાયકલિંગ કે સ્વિમિંગ કરો જેથી ટેન્ડનને આરામ મળે.

નિષ્કર્ષ

એકિલિસ ટેન્ડિનાઇટિસ પીડાદાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ તે યોગ્ય કાળજી, આરામ અને કસરતથી સંપૂર્ણપણે મટી શકે તેવી સમસ્યા છે. ઉતાવળ કરીને રમતમાં પાછા ફરવાને બદલે શરીરને સાજા થવાનો સમય આપવો જોઈએ. યાદ રાખો, એક મજબૂત અને લવચીક એકિલિસ ટેન્ડન એ લાંબા અને સ્વસ્થ જીવન માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. જો તમને શંકા હોય, તો હંમેશા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ડૉક્ટરની સલાહ લો.