એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (ઘૂંટીનો ઘસારો): કારણો, સારવાર

પ્રસ્તાવના

સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે ‘ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ’ અથવા સાંધાના ઘસારા વિશે સાંભળીએ છીએ, ત્યારે આપણા મનમાં ઘૂંટણ, થાપા કે કરોડરજ્જુના દુખાવાના વિચાર આવે છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે આપણા શરીરનો અત્યંત મહત્વનો સાંધો – ‘એન્કલ જોઈન્ટ’ (ઘૂંટીનો સાંધો) પણ આ બીમારીનો શિકાર બની શકે છે?

એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ એ સાંધાની એવી સ્થિતિ છે જેમાં ઘૂંટીના સાંધામાં દુખાવો, જડતા અને સોજો આવે છે, જેના કારણે ચાલવા જેવી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ મુશ્કેલ બની જાય છે. ઘૂંટણના ઘસારા કરતા વિપરીત, એન્કલ આર્થરાઈટિસ મોટે ભાગે વધતી ઉંમર કરતા ભૂતકાળમાં થયેલી કોઈ ઈજાને કારણે વધુ જોવા મળે છે. યોગ્ય જાણકારી અને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા આ સ્થિતિને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

ઘૂંટીનો ઘસારો (Ankle Osteoarthritis) Video

એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ એટલે શું?

એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ઘૂંટીના સાંધામાં રહેલી કાર્ટિલેજ (ગાદી) ધીમે ધીમે ઘસાઈ જાય છે. કાર્ટિલેજ એ હાડકાના છેડા પર આવેલું એક લીસું અને નરમ પડ છે, જે સાંધાને હલનચલન વખતે ઘર્ષણથી બચાવે છે. જ્યારે આ ગાદી પાતળી થઈ જાય અથવા સંપૂર્ણપણે ઘસાઈ જાય, ત્યારે હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાવવા લાગે છે. પરિણામે દુખાવો, સોજો અને સાંધાની ગતિશીલતામાં ઘટાડો થાય છે.

ઘૂંટીનો સાંધો મુખ્યત્વે ત્રણ હાડકાંનો બનેલો છે:

1. ટિબિયા (Tibia): જે શિન બોન અથવા નળની મુખ્ય નળી તરીકે ઓળખાય છે.
2. ફિબ્યુલા (Fibula): જે ટિબિયાની બાજુમાં આવેલું નાનું હાડકું છે.
3. ટેલસ (Talus): જે ઘૂંટીનું નીચેનું મુખ્ય હાડકું છે.

જ્યારે આ હાડકાં વચ્ચેની ગાદીને નુકસાન થાય છે, ત્યારે ચાલવા, સીડી ચઢવા કે લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવા જેવી સામાન્ય ક્રિયાઓ પણ પીડાદાયક બની જાય છે.

એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસના મુખ્ય કારણો

ઘૂંટણ કે થાપાના ઘસારામાં ઉંમર મુખ્ય ભાગ ભજવે છે, પરંતુ એન્કલ આર્થરાઈટિસના કિસ્સામાં કારણો થોડા અલગ હોય છે:

૧. ભૂતકાળમાં થયેલી ઈજા (Post-traumatic OA)

આ એન્કલ આર્થરાઈટિસનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. જો તમને વર્ષો પહેલા ઘૂંટીમાં ફેક્ચર થયું હોય અથવા ગંભીર મચકોડ (Sprain) આવી હોય, તો તે સાંધાની કુદરતી રચનામાં ફેરફાર કરી શકે છે. સમય જતાં, આ ફેરફારો કાર્ટિલેજ પર વધુ દબાણ લાવે છે અને ઘસારાની શરૂઆત કરે છે.

૨. વારંવાર પડતું દબાણ અને અતિશય ઉપયોગ

જે લોકો રમતગમત (જેમ કે દોડવું, કૂદવું) સાથે જોડાયેલા હોય અથવા જેમની નોકરીમાં સતત ઊભા રહેવાનું કે ભારે વજન ઊંચકવાનું કામ હોય, તેમના ઘૂંટીના સાંધા પર સતત દબાણ રહે છે, જે લાંબા ગાળે ઘસારો નોતરે છે.

૩. સાંધાની ખોટી ગોઠવણી (Joint Misalignment)

જન્મજાત ખામી અથવા જૂની ઈજાને કારણે જો પગ કે ઘૂંટીનું એલાઈનમેન્ટ (ગોઠવણી) સીધું ન હોય, તો શરીરનું વજન સાંધા પર સમાન રીતે વહેંચાતું નથી. આ અસમાન ભારને કારણે સાંધાનો એક ભાગ ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે.

૪. સોજાવાળી બીમારીઓ (Inflammatory Conditions)

રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસ (ગઠિયો વા), ગાઉટ (યુરિક એસિડનું વધવું) અથવા સાંધામાં ઇન્ફેક્શન થવાને કારણે પણ કાર્ટિલેજને નુકસાન થઈ શકે છે.

૫. મેદસ્વીપણું (Obesity)

શરીરનું વધારાનું વજન સીધું જ ઘૂંટીના સાંધા પર આવે છે. વજન જેટલું વધારે, ઘૂંટી પર એટલું જ દબાણ વધારે, જેનાથી ઘસારાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.

એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસના લક્ષણો

આ બીમારીના લક્ષણો એકાએક દેખાતા નથી, પરંતુ સમય જતાં તે ગંભીર બની શકે છે:

• દુખાવો: ચાલતી વખતે, ઊભા રહેતી વખતે અથવા કોઈ શારીરિક પ્રવૃત્તિ કર્યા પછી દુખાવો થવો.
• જડતા (Stiffness): ખાસ કરીને સવારે ઉઠતી વખતે અથવા લાંબા સમય સુધી બેસી રહ્યા પછી ઘૂંટી જકડાઈ જવી.
• સોજો: સાંધાની આસપાસ હળવો કે ભારે સોજો જોવા મળવો.
• હલનચલનમાં મર્યાદા: ઘૂંટીને ઉપર-નીચે કે આજુબાજુ ફેરવવામાં તકલીફ પડવી.
• અવાજ આવવો: સાંધા હલાવતી વખતે કટક-કટક જેવો અવાજ આવવો અથવા અંદર કંઈક ઘસાતું હોય તેવો અનુભવ થવો.
• અસ્થિરતા: ચાલતી વખતે એવું લાગે કે પગ મચકોડાઈ જશે અથવા સાંધો નબળો પડી ગયો છે.

નિદાન કેવી રીતે થાય છે?

જો તમને ઉપરોક્ત લક્ષણો જણાય, તો તબીબી તપાસ અનિવાર્ય છે. નિદાન માટે સામાન્ય રીતે નીચેની પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે:

1. શારીરિક તપાસ: ડૉક્ટર તમારા પગના સોજા, દુખાવાના ચોક્કસ પોઈન્ટ અને સાંધાની ગતિશીલતા (Range of Motion) તપાસશે.
2. એક્સ-રે (X-ray): આના દ્વારા સાંધા વચ્ચેની જગ્યા કેટલી ઓછી થઈ છે અને શું કોઈ નવા હાડકાં (Bone Spurs) બન્યા છે તે જાણી શકાય છે.
3. MRI અને CT સ્કેન: જો કાર્ટિલેજ, લિગામેન્ટ કે આસપાસના સ્નાયુઓની વધુ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવાની હોય, તો આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.

સારવારના વિકલ્પો

એન્કલ આર્થરાઈટિસની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દુખાવો ઘટાડવો અને સાંધાની કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવાનો છે.

બિન-સર્જિકલ સારવાર (Non-Surgical Treatment)

મોટાભાગના દર્દીઓને સર્જરી વગર પણ રાહત મળી શકે છે:

• પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર: વધુ ઈમ્પેક્ટ વાળી પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે દોડવું કે કૂદવું ટાળો. તેના બદલે સાયકલિંગ અથવા સ્વિમિંગ જેવી કસરતો અપનાવો.
• વજન નિયંત્રણ: જો વજન વધારે હોય, તો માત્ર થોડા કિલો વજન ઘટાડવાથી પણ ઘૂંટી પરનું દબાણ ઘણું ઓછું થઈ શકે છે.
• ફિઝિયોથેરાપી: ફિઝિયોથેરાપી આર્થરાઈટિસના સંચાલનમાં સૌથી અસરકારક સાબિત થાય છે. તે સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે અને સાંધાની જડતા દૂર કરે છે.
• યોગ્ય ફૂટવેર અને ઓર્થોટિક્સ: નરમ ગાદીવાળા શૂઝ અથવા કસ્ટમ મેડ ઈનસોલ્સ (પગરખાંની અંદર મૂકવાની ગાદી) સાંધા પરના ભારને ઘટાડે છે.
• દવાઓ: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સોજો ઘટાડવાની કે દુખાવો ઓછો કરવાની દવાઓ લઈ શકાય.
• ઇન્જેક્શન: જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો સાંધામાં સ્ટેરોઇડ અથવા અન્ય લુબ્રિકેટિંગ ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.

સર્જિકલ સારવાર (Surgical Treatment)

જ્યારે કોઈ પણ દવાથી કે કસરતથી રાહત ન મળે, ત્યારે ઓપરેશનનો વિચાર કરવામાં આવે છે:

1. આર્થ્રોસ્કોપી: સાંધાની અંદર નાનો કેમેરો મૂકીને વધારાના ખરાબ પેશી કે હાડકાના ટુકડા દૂર કરવા.
2. એન્કલ ફ્યુઝન (Arthrodesis): સાંધાના હાડકાંને જોડી દેવા. આનાથી દુખાવો તો મટે છે, પરંતુ ઘૂંટીનું હલનચલન બંધ થઈ જાય છે.
3. એન્કલ રિપ્લેસમેન્ટ: ખરાબ થયેલા સાંધાની જગ્યાએ આર્ટિફિશિયલ (કૃત્રિમ) સાંધો બેસાડવો.

એન્કલ આર્થરાઈટિસ માટે કસરતો

નિયમિત અને હળવી કસરત સાંધાના પોષણ માટે જરૂરી છે. નીચેની કસરતો તમે ઘરે કરી શકો છો (પરંતુ તે કરતા પહેલા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી હિતાવહ છે):

1. એન્કલ સર્કલ્સ (Ankle Circles):
   • ખુરશી પર બેસો અથવા સુતા રહો.
   • તમારા પગના પંજાને ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં અને વિરુદ્ધ દિશામાં 10-10 વાર ફેરવો.

2.કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch):

• જમીન પર બેસીને પગ લાંબા કરો.
• એક ટુવાલને પગના પંજાની ફરતે વીંટાળો અને તેને તમારી તરફ હળવેથી ખેંચો.
• 20-30 સેકન્ડ પકડી રાખો. 3 વાર પુનરાવર્તન કરો.

3.એન્કલ આલ્ફાબેટ (Ankle Alphabet):

• પગને હવામાં રાખીને અંગૂઠાની મદદથી હવામાં ‘A’ થી ‘Z’ સુધીના અક્ષરો લખવાનો પ્રયાસ કરો. આનાથી સાંધાની ગતિ વધશે.

4.હીલ રેઈઝ (Heel Raises):

• ખુરશીનો ટેકો લઈને ઊભા રહો.
• ધીમે ધીમે તમારી એડી ઊંચી કરો અને પંજા પર ઊભા રહો.
• ધીમેથી નીચે આવો. 10-15 વાર કરો.

5. રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ કસરત:

• ઇલાસ્ટિક બેન્ડની મદદથી પંજાને અંદર અને બહારની તરફ ખેંચવાની કસરત કરો. આનાથી સ્નાયુઓની તાકાત વધશે.

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર માટે ટિપ્સ

• સક્રિય રહો પણ અતિશય થાક લાગે તેવું કામ ન કરો.
• જો સાંધામાં સોજો આવે, તો 10-15 મિનિટ બરફનો શેક કરો.
• જમીન પર પલાંઠી વાળીને બેસવાનું ટાળો જો દુખાવો વધતો હોય.
• હંમેશા આરામદાયક અને સપોર્ટિવ ચંપલ કે શૂઝ પહેરો.

નિષ્ણાતની સલાહ ક્યારે લેવી?

જો તમને નીચેની સમસ્યાઓ જણાય, તો તુરંત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો:

• દુખાવો આરામ કરવા છતાં પણ મટતો ન હોય.
• ઘૂંટીનો સોજો સતત વધી રહ્યો હોય.
• ચાલતી વખતે પગમાં લંગડાશ આવતી હોય.
• સાંધો વારંવાર મચકોડાઈ જતો હોય.

નિષ્કર્ષ

એન્કલ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ ભલે એક પડકારજનક સ્થિતિ હોય, પરંતુ તે જીવનનો અંત નથી. વહેલું નિદાન અને યોગ્ય સારવાર તમને ફરીથી સક્રિય જીવન જીવવા તરફ દોરી શકે છે. ફિઝિયોથેરાપી અને જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો લાંબા ગાળે મોટું પરિવર્તન લાવી શકે છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી (Samarpan Physiotherapy) ખાતે, અમારો ધ્યેય તમને દુખાવામાંથી મુક્તિ અપાવવાનો અને તમારી કાર્યક્ષમતા વધારવાનો છે. આધુનિક ફિઝિયોથેરાપી ટેકનિક્સ અને યોગ્ય કસરતો દ્વારા અમે તમને આત્મવિશ્વાસ સાથે હલનચલન કરવામાં મદદ કરીએ છીએ. યાદ રાખો, તમારા સાંધાની કાળજી એ તમારા સ્વસ્થ ભવિષ્યની ચાવી છે.