દુખાવા માટે ગરમ અને ઠંડા શેક (Hot & Cold Pack) નો સાચો ઉપયોગ.

જ્યારે પણ આપણને ક્યાંય વાગે છે અથવા શરીરમાં દુખાવો થાય છે, ત્યારે સૌથી પહેલો વિચાર આવે છે— “શેક કરી લઈએ.” પરંતુ મોટાભાગના લોકો મૂંઝવણમાં હોય છે કે ગરમ શેક કરવો કે ઠંડો? જો ખોટા સમયે ખોટો શેક કરવામાં આવે, તો તે દુખાવો ઘટાડવાને બદલે વધારી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપીમાં આને ‘થર્મોથેરાપી’ (ગરમ શેક) અને ‘ક્રાયોથેરાપી’ (ઠંડો શેક) કહેવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે કયા દુખાવામાં કયો શેક શ્રેષ્ઠ છે અને તેનો ઉપયોગ કરવાની સાચી પદ્ધતિ શું છે.

૧. ઠંડો શેક (Ice Pack / Cold Therapy)

ઠંડો શેક લોહીના પ્રવાહને ધીમો કરે છે અને તે ભાગને સુન્ન (Numb) કરે છે.

ક્યારે કરવો?

• તાજી ઈજા (Acute Injury): જો તમને હમણાં જ વાગ્યું હોય, મચકોડ આવી હોય કે સોજો આવ્યો હોય (પ્રથમ ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં).
• ઓપરેશન પછી: સર્જરી પછીના સોજા અને દુખાવાને નિયંત્રિત કરવા માટે.
• તીવ્ર બળતરા: જો સાંધો લાલ થઈ ગયો હોય અને તેમાં ગરમી અનુભવાતી હોય.
• કસરત પછી: ભારે કસરત કે સ્પોર્ટ્સ પછી સ્નાયુઓના દુખાવાને રોકવા માટે.

ફાયદા:

• તે રક્તવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે, જેથી સોજો વધતો અટકે છે.
• તે કુદરતી પેનકિલર જેવું કામ કરે છે.

કેવી રીતે કરવો?

• બરફને હંમેશા પાતળા રૂમાલમાં લપેટીને વાપરો. સીધો બરફ ત્વચા પર ન ઘસો.
• એકવારમાં ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ જ શેક કરો.

૨. ગરમ શેક (Hot Pack / Heat Therapy)

ગરમ શેક લોહીના પરિભ્રમણને વધારે છે અને સ્નાયુઓને ઢીલા (Relax) કરે છે.

ક્યારે કરવો?

• જૂનો દુખાવો (Chronic Pain): જે દુખાવો ઘણા અઠવાડિયા કે મહિનાઓથી હોય (દા.ત. કમરનો જૂનો દુખાવો, ઘૂંટણનો ઘસારો).
• જકડન (Stiffness): સવારે ઉઠતી વખતે થતી શરીરની જકડાહટ માટે.
• સ્નાયુના ગોટલા (Cramps): સ્નાયુ ખેંચાઈ ગયા હોય ત્યારે તેને નરમ પાડવા.
• કસરત પહેલા: જકડાયેલા સાંધાને કસરત માટે તૈયાર કરવા ગરમ શેક ફાયદાકારક છે.

ફાયદા:

• તે પેશીઓમાં લવચીકતા વધારે છે.
• લોહીનો પ્રવાહ વધારીને રુઝાવવાની પ્રક્રિયા (Healing) ઝડપી બનાવે છે.

કેવી રીતે કરવો?

• હીટિંગ પેડ અથવા ગરમ પાણીની કોથળીનો ઉપયોગ કરો.
• તાપમાન એવું હોવું જોઈએ જે ત્વચા સહન કરી શકે. ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ શેક કરવો પૂરતો છે.

૩. તફાવત એક નજરે: કયો શેક ક્યારે?

પરિસ્થિતિ	કયો શેક કરવો?	કારણ
તાજી મચકોડ (Sprain)	❄️ ઠંડો (Ice)	સોજો અને લાલાશ ઘટાડવા.
કમરની જૂની જકડન	🔥 ગરમ (Heat)	સ્નાયુઓને નરમ પાડવા.
સાંધાનો ઘસારો (Arthritis)	🔥 ગરમ (Heat)	સાંધાની હિલચાલ સુધારવા.
અચાનક સ્નાયુ ખેંચાવો (Cramp)	🔥 ગરમ (Heat)	સ્નાયુને રિલેક્સ કરવા.
માથાનો દુખાવો (Migraine)	❄️ ઠંડો (Ice)	નસોની બળતરા શાંત કરવા.

૪. કોન્ટ્રાસ્ટ બાથ (ગરમ અને ઠંડો બંને શેક)

ઘણીવાર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ બંને શેક વારાફરતી કરવાની સલાહ આપે છે. આ પદ્ધતિ ખાસ કરીને હાથ-પગના જૂના સોજા અને દુખાવા માટે વપરાય છે.

• પદ્ધતિ: ૩ મિનિટ ગરમ પાણીમાં અને ૧ મિનિટ ઠંડા પાણીમાં ભાગને ડુબાડો. આવું ૩-૪ વાર કરો. આનાથી લોહીની નસોમાં ‘પમ્પિંગ’ એક્શન થાય છે જે સોજો ઝડપથી ઉતારે છે.

૫. રાખવાની સાવચેતીઓ (Safety Tips)

૧. ત્વચાની સુરક્ષા: ક્યારેય અતિશય ગરમ કે અતિશય ઠંડી વસ્તુ સીધી ત્વચા પર ન મૂકો. વચ્ચે હંમેશા કપડું રાખો. ૨. સમય મર્યાદા: ૨૦ મિનિટથી વધુ શેક ન કરો. વધુ પડતો શેક ત્વચાને બાળી શકે છે (Ice burn અથવા Heat burn). ૩. ડાયાબિટીસ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય અને પગમાં સંવેદના ઓછી હોય, તો શેક કરતા પહેલા બીજા કોઈ વ્યક્તિ પાસે તાપમાન ચેક કરાવો. ૪. ખુલ્લા ઘા: જ્યાં ટાંકા લીધા હોય કે લોહી નીકળતું હોય ત્યાં ડોક્ટરની સલાહ વગર શેક ન કરવો.

નિષ્કર્ષ

યાદ રાખો, “નવી ઈજા – બરફ, જૂનો દુખાવો – ગરમ શેક.” આ સાદો નિયમ પાળવાથી તમે ઘરે જ ઘણી પીડાઓમાંથી મુક્તિ મેળવી શકો છો. જો શેક કરવા છતાં દુખાવો વધતો જ જાય, તો તે ગંભીર ઈજા હોઈ શકે છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે દુખાવાના પ્રકારને આધારે ‘લેસર થેરાપી’ અને ‘ડીપ હીટ’ જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીએ છીએ જે સામાન્ય શેક કરતા વધુ ઊંડી અસર કરે છે.