ફેક્ટ ચેક: શું ટચાકા ફોડવાથી (Cracking Knuckles) સાંધામાં વા થાય છે?

આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોએ બાળપણથી જ ઘરના વડીલો કે શિક્ષકો પાસેથી આ સલાહ સાંભળી હશે: “હાથ-પગના ટચાકા ન ફોડો, આંગળીઓ જાડી થઈ જશે અથવા ઘડપણમાં આંગળીઓમાં વા (ગઠિયા વા / અર્થરાઇટિસ) થઈ જશે!”

આંગળીઓ, ગરદન કે પીઠના ટચાકા (Popping Knuckles) ફોડવા એ ઘણા લોકોની રોજિંદી ટેવ હોય છે. કેટલાક લોકો ટેન્શન કે થાક દૂર કરવા ટચાકા ફોડે છે, તો કેટલાક માત્ર આદતવશ આમ કરતા હોય છે. પરંતુ શું ખરેખર ટચાકા ફોડવાથી સાંધામાં ‘વા’ થાય છે? આ વાતમાં કેટલું સત્ય છે અને કેટલી ગેરમાન્યતા?

આ લેખમાં આપણે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો, તબીબી પુરાવા અને એનાટોમી (શરીર રચના વિજ્ઞાન)ના આધારે આ પ્રશ્નનું સંપૂર્ણ ફેક્ટચેક (Fact Check) કરીશું.

૧. ટચાકા ફોડતી વખતે ‘ચટ’ અવાજ શા માટે આવે છે?

સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે જ્યારે આપણે આંગળીઓ કે સાંધા ખેંચીએ છીએ અથવા વાળીએ છીએ, ત્યારે અવાજ ક્યાંથી આવે છે? ઘણા લોકો એવું માને છે કે આ અવાજ હાડકાં એકબીજા સાથે અથડાવાથી કે ઘસાવાથી આવે છે, પરંતુ આ માન્યતા સંપૂર્ણ ખોટી છે.

સાંધાની અંદરનું વિજ્ઞાન (Synovial Fluid & Gas Bubbles):

આપણા હાથ અને પગના સાંધાઓની વચ્ચે એક ખાસ પ્રકારનું પ્રવાહી હોય છે, જેને સિનોવિયલ ફ્લુઇડ (Synovial Fluid) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રવાહી સાંધા માટે ગ્રીસ કે ઓઇલ (Lubricant) જેવું કામ કરે છે, જેથી હાડકાં સરળતાથી હલનચલન કરી શકે.

1. આ સિનોવિયલ પ્રવાહીમાં ઓક્સિજન, નાઇટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ (Gases) ભળેલા હોય છે.
2. જ્યારે તમે આંગળીને ખેંચો છો કે વાળો છો, ત્યારે સાંધાની જગ્યા (Joint Capsule) વિસ્તરે છે અને તેની અંદરનું દબાણ (Pressure) અચાનક ઘટી જાય છે.
3. દબાણ ઘટવાને કારણે પ્રવાહીમાં રહેલા વાયુઓ ભેગા થઈને નાનો ગેસનો પરપોટો (Gas Bubble) બનાવે છે.
4. આ પરપોટો અચાનક ફૂટે છે અથવા તો નવો પરપોટો રચાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આપણને જે ‘ચટ’ કે ‘ટચ’ અવાજ સંભળાય છે તેને કેવિટેશન (Cavitation) કહેવામાં આવે છે.

શું તમે જાણો છો?

એકવાર એક સાંધાનો ટચાકો ફોડ્યા પછી, તે જ સાંધાનો ફરીથી ટચાકો ફોડવા માટે ઓછામાં ઓછી ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ રાહ જોવી પડે છે. કારણ કે ફૂટેલા વાયુઓને ફરીથી સિનોવિયલ પ્રવાહીમાં ભળતા અને નવો પરપોટો બનતા આટલો સમય લાગે છે.

૨. ફેક્ટચેક: શું ટચાકા ફોડવાથી વા (Arthritis) થાય છે?

વર્ડિક્ટ: તદ્દન ખોટી વાત (Myth Busted)

આધુનિક વિજ્ઞાન અને અગણિત મેડિકલ રિસર્ચ એ બાબતની સ્પષ્ટ પુષ્ટિ કરે છે કે ટચાકા ફોડવાથી સાંધામાં વા (અર્થરાઇટિસ) થતો નથી.

વા અથવા અર્થરાઇટિસ થવાના મુખ્ય કારણોમાં ઉંમર વધવી (આર્થરાઇટિસ/ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ), વંશાનુગત કારણો (આનુવંશિકતા), ઓટોઇમ્યુન રોગ (રૂમેટોઇડ અર્થરાઇટિસ), યુરિક એસિડ વધવું (ગોઉટ) અથવા સાંધામાં અગાઉ થયેલી ગંભીર ઇજાઓ જવાબદાર છે. સામાન્ય રીતે ટચાકા ફોડવાના કારણે આમાંની એકપણ સમસ્યા સર્જાતી નથી.

૩. વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અને પ્રખ્યાત સંશોધનો

ટચાકા ફોડવા અને વા વચ્ચેના સંબંધ પર વિશ્વભરમાં અનેક સંશોધનો થયા છે, જેમાં સૌથી રસપ્રદ અને જાણીતા પ્રયોગો નીચે મુજબ છે:

(A) ડો. ડોનાલ્ડ અન્ગરનો ઈગ નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા પ્રયોગ (The 60-Year Experiment)

અમેરિકાના ડૉક્ટર ડોનાલ્ડ અન્ગરે (Dr. Donald Unger) આ બાળવાર્તા/ગેરમાન્યતાને ખોટી સાબિત કરવા માટે પોતાના પર જ એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો.

• તેમણે સતત ૬૦ વર્ષથી વધુ સમય માટે દરરોજ દિવસમાં ઓછામાં ઓછા બે વાર પોતાના ડાબા હાથની આંગળીઓના ટચાકા ફોડ્યા.
• જ્યારે પોતાના જમણા હાથના ટચાકા ક્યારેય ન ફોડ્યા (તેને કંટ્રોલ ગ્રુપ તરીકે રાખ્યો).
• ૬૦ વર્ષ પછી જ્યારે તેમણે બંને હાથના એક્સ-રે કર્યા અને સાંધાઓની તપાસ કરી, ત્યારે તેમને બંને હાથમાંથી એકપણ હાથમાં વા (Arthritis) નો કોઈ જ લક્ષણ ન મળ્યો. તેમના બંને હાથના સાંધા એકસરખા જ સ્વસ્થ હતા.
• આ અદ્ભુત અને રોચક સંશોધન માટે તેમને ૨૦૦૯માં તબીબી ક્ષેત્રનો પ્રતિષ્ઠિત ‘ઈગ નોબેલ પુરસ્કાર’ (Ig Nobel Prize) એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

(B) હેનરી ફોર્ડ હોસ્પિટલ, ડેટ્રોઇટનું સંશોધન (૧૯૯૦)

ડેટ્રોઇટની હેનરી ફોર્ડ હોસ્પિટલમાં ૩૦૦ થી વધુ લોકો પર એક વિગતવાર અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ૪૫ વર્ષથી વધુ વયના જે લોકો નિયમિત ટચાકા ફોડતા હતા અને જે લોકો નહોતા ફોડતા, તે બંને જૂથોના સાંધાનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. રિસર્ચના અંતે જાણવા મળ્યું કે ટચાકા ફોડનારા લોકોમાં ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ (Osteoarthritis) થવાનો દર બિલકુલ વધ્યો નહોતો.

(C) ૨૦૧૧ અને ૨૦૧૭ના આધુનિક એમઆરઆઈ (MRI) અને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અભ્યાસો

આધુનિક ટેકનોલોજી દ્વારા ટચાકા ફોડતી વખતનો રિયલ-ટાઇમ એમઆરઆઈ વિડીયો શૂટ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં જોવા મળ્યું કે ટચાકા ફોડવાથી સાંધાના કાસ્થિ (Cartilage) કે હાડકાંને કોઈ નુકસાન થતું નથી, માત્ર પ્રવાહીમાં પરપોટા રચાય છે અને શૂન્યાવકાશ (Vacuum) ઉભો થાય છે.

૪. શું ટચાકા ફોડવાના કોઈ નુકસાન કે આડઅસરો છે?

જ્યાં સુધી અર્થરાઇટિસનો સવાલ છે, ત્યાં સુધી ટચાકા ફોડવા સુરક્ષિત છે. પરંતુ શું તેનો અર્થ એવો છે કે દિવસ-રાત ટચાકા ફોડતા રહેવું જોઈએ? ના, અતિશયતા દરેક બાબતની ખરાબ હોય છે.

અતિશય બળપૂર્વક કે સતત ટચાકા ફોડવાથી કેટલીક આડઅસરો થઈ શકે છે:

સમસ્યા	કેવી રીતે થાય છે?
પકડ નબળી પડવી (Grip Strength):	બહુ વધારે અને બળપૂર્વક ટચાકા ફોડવાથી સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ્સ (Ligaments) ઢીલા પડી શકે છે, જેનાથી હાથની પકડ નબળી પડી શકે છે.
સોજો અને પેશીઓને નુકસાન:	જો આંગળીઓને ખોટી દિશામાં અથવા અતિશય તાકાતથી મરોડવામાં આવે તો સોફ્ટ ટિશ્યૂ (પેશીઓ) કે લિગામેન્ટ ખેંચાઈ શકે છે અથવા સોજો આવી શકે છે.
ગરદન અને પીઠના ટચાકાનું જોખમ:	હાથની આંગળીઓના ટચાકા ફોડવા સલામત છે, પરંતુ ગરદન (Neck) કે કરોડરજ્જુના ટચાકા જાતે જોરથી ફોડવા જોખમી છે. ગરદનમાં મહત્વની રક્તવાહિનીઓ અને ચેતાઓ (Nerves) હોય છે, જેને નુકસાન થઈ શકે છે.

૫. લોકો શા માટે ટચાકા ફોડે છે?

ઘણા લોકોને ટચાકા ફોડવાની ટેવ હોય છે. તેની પાછળ મુખ્યત્વે નીચેના કારણો જવાબદાર હોય છે:

1. રાહતનો અનુભવ (Relief Feeling): ટચાકો ફૂટ્યા પછી સાંધામાં રહેલું દબાણ ઘટે છે, જેથી સાંધો વધુ લવચીક લાગે છે અને હળવાશનો અનુભવ થાય છે.
2. એન્ડોર્ફિન રીલીઝ: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ટચાકા ફોડવાથી સાંધાની આસપાસના ચેતાતંતુઓ સક્રિય થાય છે, જે મગજમાં હળવો આનંદ આપતા કેમિકલ્સ મુક્ત કરે છે.
3. માનસિક તણાવ કે ચિંતા (Stress/Anxiety): કેટલાક લોકો જ્યારે ચિંતિત હોય, વિચારમાં હોય કે નર્વસ હોય ત્યારે અજાણતા જ આંગળીઓના ટચાકા ફોડવા લાગે છે.
4. ટેવ (Habit): સમય જતાં આ એક સ્ટેમ્પિંગ આદત બની જાય છે.

૬. જો આદત છોડવી હોય તો શું કરવું?

જો તમને અતિશય ટચાકા ફોડવાની આદત પડી ગઈ હોય અને તમે તેને દૂર કરવા માંગતા હોવ, તો આ ઉપાયો અજમાવો:

• જાગૃત રહો: જ્યારે પણ તમારો હાથ ટચાકા ફોડવા માટે જાય, ત્યારે સભાન બનીને હાથ રોકી લો.
• સ્ટ્રેસ બોલનો ઉપયોગ કરો: હાથમાં સ્ક્વિઝ બોલ કે સ્માઈલી બોલ રાખો, જેથી હાથ વ્યસ્ત રહે.
• હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરો: જો આંગળીઓ જકડાયેલી લાગે, તો ટચાકા ફોડવાને બદલે આંગળીઓને હળવેથી સીધી કરો અને મુઠ્ઠી વાળીને સ્ટ્રેચિંગ કરો.
• ધ્યાન ભટકાવો: તણાવના સમયે ઊંડા શ્વાસ લો.

સારાંશ

વૈજ્ઞાનિક અને તબીબી પુરાવા પરથી એ સ્પષ્ટ સાબિત થાય છે કે “ટચાકા ફોડવાથી સાંધામાં વા (Arthritis) થાય છે” એ માત્ર એક સમાજમાં ચાલતી ગેરમાન્યતા (Myth) છે.

સાંધામાંથી આવતો અવાજ માત્ર સિનોવિયલ પ્રવાહીમાં રહેલા વાયુના પરપોટા ફૂટવાનો છે. તેથી જો તમે ક્યારેક હળવાશ માટે કે આદતવશ આંગળીઓના ટચાકા ફોડો છો, તો ગભરાવાની કે વા થવાનો ડર રાખવાની કોઈ જરૂર નથી. પરંતુ, આંગળીઓને અતિશય બળપૂર્વક મરોડવાનું ટાળવું જોઈએ જેથી લિગામેન્ટ્સ સુરક્ષિત રહે.

જો ટચાકા ફોડતી વખતે તીવ્ર દુખાવો થાય, સોજો આવે કે આંગળીઓ લાલ થઈ જાય, તો જ તબીબ કે ઓર્થોપેડિક સર્જનની સલાહ લેવી જરૂરી છે.