એપસ્ટેઇન-બાર વાયરસ (EBV)
અપસ્ટેઇન-બાર વાયરસ (Epstein-Barr Virus-EBV) એ હર્પીસ વાયરસ પરિવારનો એક ભાગ છે. આ વાયરસ માનવ શરીરમાં ચેપ ફેલાવતો ખુબ સામાન્ય વાયરસ છે. EBV ખાસ કરીને મોનોન્યુક્લિઓસિસ (Mononucleosis) નામના રોગ માટે જવાબદાર છે, જેને લોકો સામાન્ય રીતે “કિસિંગ ડિસીઝ” તરીકે ઓળખે છે, કારણ કે તે મુખ્યત્વે થૂંક, લાળ અથવા નજીકના શારીરિક સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે. દુનિયામાં લગભગ 90-95% લોકો જીવનકાળમાં ક્યારેક ને ક્યારેક EBV સંક્રમિત થાંય છે.
EBV કેવી રીતે ફેલાય છે:
EBV મુખ્યત્વે લાળના સંપર્કથી ફેલાય છે, તેથી કિસિંગ, ગ્લાસ, પાણીની બોટલ, ચમચી વગેરેની વહેંચણી દ્વારા ચેપ ફેલાય છે. ઉપરાંત, તે રક્ત સંક્રમણ, ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અથવા નિકટના શારીરિક સંપર્કથી પણ ફેલાઈ શકે છે.
- લાલા દ્વારા
- ચુંબન દ્વારા
- સંક્રમિત વસ્તુઓના વહેંચાણથી
- સંક્રમિત રક્ત/ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ દ્વારા
EBV નું સંક્રમણ થતા લક્ષણો:
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પ્રથમવાર EBVથી સંક્રમિત થાય છે ત્યારે તે સામાન્ય રીતે નીચેના લક્ષણો બતાવે છે:
- ઉંચ જ્વર
- ગળાનું દુઃખાવું ( sore throat)
- ગરદનના લિમ્ફ નોડ્સ ફુલાવા
- થાક લાગવો અને શારીરિક કમજોરી
- માથાનો દુઃખાવો
- આંતરડાં અથવા તિપ્પણીયાં દુઃખાવા
- લિવર કે તીલ નો ફૂલાવા (Hepatosplenomegaly)
- ચમડી પર લાલચટ્ટાં અથવા રેશ
બાળકોમાં લક્ષણો સામાન્ય રીતે ઓછી ગંભીરતા ધરાવતાં હોય છે, જ્યારે કિશોરો અને યુવાનોમાં લક્ષણો વધારે ગંભીર બની શકે છે.
EBV ના પગલે થનારા બીમારીઓ:
EBV માત્ર મોનોન્યુક્લિઓસિસ જ નહીં પણ અન્ય અનેક ગંભીર બીમારીઓમાં પણ સામેલ છે:
- બર્કિટ્સ લિમ્ફોમાંા (Burkitt’s Lymphoma) – એક પ્રકારનો કેન્સર જે ખાસ કરીને આફ્રિકામાં જોવા મળે છે.
- હોજ્કિન લિમ્ફોમા (Hodgkin’s Lymphoma)
- નાસોફેરેન્જિયલ કાર્સિનોમા (Nasopharyngeal Carcinoma) – નાકની પાછળના ભાગમાં થતા કેન્સર.
- મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ (Multiple Sclerosis) – નર્વસ સિસ્ટમને અસર કરતી બીમારી.
- ઓરલ હેરિ લીયુકોપ્લાકિયા – ખાસ કરીને એઇડ્સ દર્દીઓમાં જોવા મળે છે.
EBV નું નિદાન કેવી રીતે થાય:
ડોક્ટર દર્દીના લક્ષણો, તપાસ અને કેટલીક ખાસ લેબોરેટરી ટેસ્ટના આધારે EBVનું નિદાન કરે છે.
- મોનોસ્પોટ ટેસ્ટ: મોનોન્યુક્લિઓસિસ નિશ્ચિત કરવા માટેની એક સામાન્ય ટેસ્ટ.
- EBV એન્ટીબોડી ટેસ્ટ: આ ટેસ્ટથી જણાઈ શકે છે કે વ્યકિતએ તાજેતરમાં EBV ચેપ લીધો છે કે જૂના સંક્રમણના એન્ટીબોડી છે.
- CBC ટેસ્ટ: લોહીમાં ખાસ પ્રકારના સફેદ રક્તકણ (Atypical lymphocytes) જોવા મળે છે.
ચિકિત્સા અને સારવાર:
EBVના માટે કોઈ ખાસ એન્ટિવાયરલ દવા ઉપલબ્ધ નથી. સારવાર મુખ્યત્વે લક્ષણો પર આધારિત છે:
- પૂરતી આરામ
- ઉંચા તાપમાન માટે પેરાસિટામોલ અથવા આયબુપ્રોફેન
- ગરમ પાણીથી ગળું ધોવું
- પૂરતું પાણી અને પ્રવાહી પદાર્થે લેવું
- તકલીફ વધે તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સ્ટેરોઇડ દવાઓ
વધુ જટિલતા હોય તો હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
EBVથી બચાવ:
EBV માટે કોઈ રસી (Vaccine) હાલ ઉપલબ્ધ નથી, છતાં નીચેના પગલાં થી બચાવ શક્ય છે:
- સંક્રમિત વ્યકિત સાથે લાલા સંબંધિત કોઈ પણ વસ્તુ વહેંચવી નહિ
- ચુંબન, જમવાની વસ્તુઓ, પાણીની બોટલ, બ્રશ વગેરે વહેંચવાનું ટાળવું
- શારીરિક ટચ કે નજીકના સંપર્કથી સાવધ રહેવું
- હાથ ધોવાનું નિયમિત રાખવું
જટિલતાઓ:
કેટલાક દર્દીઓમાં EBV વધુ ગંભીર સ્વરૂપે દેખાઈ શકે છે, જેમ કે:
- તીલ ફાટી જવું (Spleen Rupture)
- લિવર પર અસર (Hepatitis)
- નર્વસ સિસ્ટમ પર અસર (મેનિંજાઇટિસ, એનસેફેલાઇટિસ)
- Autoimmune રોગો
નિષ્કર્ષ:
એપસ્ટેઇન-બાર વાયરસ ખૂબ સામાન્ય વાયરસ છે અને મોટાભાગના લોકોને જીવનમાં એકવાર ચેપ થાય છે. સામાન્ય રીતે તે સહેજ સ્વરૂપે જ રહ્યો છે અને આરામથી સુધારો થઈ જાય છે, પણ કેટલાકમાં તેની ગંભીર અસર પણ થઈ શકે છે. તેથી જો લક્ષણો વધારે સમય સુધી રહે તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. સ્વચ્છતા અને શારીરિક સંપર્કમાં સાવચેતી રાખવાથી આ વાયરસથી બચી શકાય છે.
