ગેમિંગ કરતા યુવાનોમાં કાંડા અને આંગળીઓનો દુખાવો (De Quervain’s Tenosynovitis).

આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન અને કોમ્પ્યુટર ગેમિંગ યુવાનોના જીવનનો એક અભિન્ન અંગ બની ગયા છે. PUBG, Free Fire, Call of Duty જેવી મોબાઈલ ગેમ્સ હોય કે પછી પ્લેસ્ટેશન (PlayStation) અને PC ગેમિંગ, યુવાનો કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે બેસીને ગેમ રમવામાં મગ્ન રહે છે. પરંતુ, આ મનોરંજનની એક મોટી શારીરિક કિંમત પણ ચૂકવવી પડે છે. કલાકો સુધી કંટ્રોલર પકડી રાખવા કે મોબાઈલની સ્ક્રીન પર ઝડપથી અંગૂઠો ઘસવાથી યુવાનોમાં હાથ, કાંડા અને ખાસ કરીને અંગૂઠાના દુખાવાની ફરિયાદો ઝડપથી વધી રહી છે. તબીબી ભાષામાં આ સમસ્યાને ડી ક્વેરવેન ટેનોસિનોવાઇટિસ (De Quervain’s Tenosynovitis) અથવા સામાન્ય ભાષામાં ‘ગેમર્સ થમ્બ’ (Gamer’s Thumb) કહેવામાં આવે છે.

આ લેખમાં આપણે વિગતે સમજીશું કે આ બીમારી શું છે, ગેમર્સમાં તે શા માટે વધુ જોવા મળે છે, તેના લક્ષણો શું છે અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો કયા છે.

ડી ક્વેરવેન ટેનોસિનોવાઇટિસ શું છે?

આપણા હાથની રચના ખૂબ જ જટિલ છે. સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડતા મજબૂત દોરડા જેવા ભાગને ‘ટેન્ડન’ (Tendon) કહેવાય છે. આપણા અંગૂઠાને હલાવવા માટે બે મુખ્ય ટેન્ડન જવાબદાર હોય છે, જે કાંડાના ભાગમાંથી પસાર થાય છે. આ ટેન્ડન એક પાતળા આવરણ (Tendon sheath) માંથી પસાર થાય છે જેથી તે સરળતાથી હલી શકે.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર અંગૂઠા અને કાંડાનો એક જ પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે આ ટેન્ડન અને તેના આવરણ વચ્ચે ઘર્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે. આ ઘર્ષણને કારણે ત્યાં સોજો (Inflammation) આવે છે. સોજાના કારણે આવરણ સાંકડું થઈ જાય છે અને ટેન્ડનને હલનચલન કરવામાં તકલીફ પડે છે, જે સખત દુખાવાનું કારણ બને છે. આ સ્થિતિને ‘ડી ક્વેરવેન ટેનોસિનોવાઇટિસ’ કહે છે.

ગેમર્સમાં આ સમસ્યા શા માટે વધુ જોવા મળે છે?

આ સમસ્યા મોટેભાગે એવી વ્યક્તિઓને થાય છે જેઓ હાથનો પુનરાવર્તિત (Repetitive) ઉપયોગ કરે છે. યુવા ગેમર્સમાં આના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

1. સતત એક જ હિલચાલ (Repetitive Strain): મોબાઈલ ગેમ રમતી વખતે ખેલાડીઓ બંને હાથથી ફોન પકડીને માત્ર અંગૂઠાનો ઉપયોગ સ્ક્રીન પર ફાયરિંગ કે મૂવમેન્ટ માટે કરે છે. એક મિનિટમાં અંગૂઠો સેંકડો વખત સ્ક્રીન પર ટેપ થાય છે.
2. ખરાબ એર્ગોનોમિક્સ (Poor Ergonomics): કંટ્રોલર (જોયસ્ટિક) પકડવાની ખોટી રીત અથવા વધુ પડતા દબાણથી (ટાઈટ પકડ) કંટ્રોલર પકડવાથી અંગૂઠાના સ્નાયુઓ પર સીધો તણાવ પડે છે.
3. આરામનો અભાવ: સ્પર્ધાત્મક ગેમિંગ (E-sports) માં યુવાનો સતત ૪ થી ૬ કલાક સુધી કોઈ પણ બ્રેક લીધા વિના રમતા હોય છે. સ્નાયુઓને આરામ ન મળવાથી રિકવરી થતી નથી.
4. મોબાઈલનું વજન: આજના આધુનિક સ્માર્ટફોન વજનમાં ભારે અને કદમાં મોટા હોય છે. તેને લાંબા સમય સુધી એક જ પોઝિશનમાં પકડી રાખવાથી કાંડા પર વધુ ભાર પડે છે.

ડી ક્વેરવેન ટેનોસિનોવાઇટિસના મુખ્ય લક્ષણો

જો તમે નિયમિત ગેમ રમો છો અને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ જણાય, તો તમારે સાવચેત થવાની જરૂર છે:

• અંગૂઠાના પાયામાં દુખાવો: અંગૂઠો જ્યાં કાંડાને મળે છે તે ભાગમાં સખત દુખાવો થવો, જે ધીમે ધીમે કાંડાથી લઈને કોણી સુધી ફેલાઈ શકે છે.
• સોજો આવવો (Swelling): અંગૂઠાના મૂળ પાસેના ભાગમાં સોજો જોવા મળવો.
• અવાજ આવવો (Snapping Sensation): જ્યારે તમે અંગૂઠો હલાવો છો ત્યારે અંદર કંઈક અટવાતું હોય અથવા ‘કટ-કટ’ એવો અવાજ કે અનુભવ થવો.
• પકડ નબળી પડવી: કોઈ વસ્તુ પકડવામાં, વજન ઉઠાવવામાં કે મોબાઈલ પકડવામાં અસમર્થતા અનુભવવી અથવા દુખાવો વધવો.
• જડતા (Stiffness): સવારે ઊઠ્યા પછી અંગૂઠા અને કાંડાના ભાગમાં જકડન અનુભવાવી.

નિદાન કેવી રીતે થાય છે? (Finkelstein Test)

આ બીમારીનું નિદાન કરવા માટે ડોક્ટરો કોઈ ખાસ એક્સ-રે કે MRI ની રાહ જોતા નથી. તેઓ એક સરળ શારીરિક તપાસ કરે છે જેને ફિન્કેલસ્ટેઇન ટેસ્ટ (Finkelstein Test) કહેવાય છે. તમે ઘરે પણ આ પ્રાથમિક તપાસ કરી શકો છો:

ટેસ્ટ કરવાની રીત:

1. તમારો હાથ સીધો રાખો.
2. તમારા અંગૂઠાને હથેળીની અંદરની તરફ વાળો.
3. હવે બાકીની ચાર આંગળીઓથી અંગૂઠાને દબાવીને મુઠ્ઠી વાળો (જાણે તમે અંગૂઠાને સંતાડી રહ્યા છો).
4. ત્યારબાદ તમારા કાંડાને ધીમેથી નાની આંગળી (ટચલી આંગળી) ની દિશામાં નીચેની તરફ વાળો.

જો આમ કરવાથી તમને અંગૂઠાના મૂળમાં અને કાંડાના ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો થાય, તો તે ડી ક્વેરવેન ટેનોસિનોવાઇટિસ હોવાનો સ્પષ્ટ સંકેત છે.

સારવારના વિકલ્પો

જો સમયસર ધ્યાન આપવામાં ન આવે તો આ સમસ્યા ગંભીર બની શકે છે અને સર્જરીની પણ જરૂર પડી શકે છે. પરંતુ જો શરૂઆતમાં જ તેની સારવાર કરવામાં આવે તો તે સંપૂર્ણપણે મટી શકે છે.

સારવારનો તબક્કો	વિગત
૧. આરામ (Rest)	ગેમિંગ અને મોબાઈલનો ઉપયોગ તાત્કાલિક બંધ કરવો અથવા ખૂબ જ ઓછો કરવો. ટેન્ડનને રિકવર થવા માટે સમય આપવો જરૂરી છે.
૨. બરફનો શેક (Ice Therapy)	સોજો અને દુખાવો ઓછો કરવા માટે દિવસમાં ૩ થી ૪ વખત ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે દુખાવાવાળા ભાગ પર બરફ ઘસવો.
૩. થમ્બ સ્પીકા સ્પ્લિન્ટ (Thumb Spica Splint)	આ એક પ્રકારનો પટ્ટો (Brace) છે જે અંગૂઠા અને કાંડાને એકદમ સ્થિર રાખે છે. ડોક્ટરો તેને ૨ થી ૪ અઠવાડિયા સુધી પહેરવાની સલાહ આપે છે, જેથી હલનચલન અટકે અને સોજો ઓછો થાય.
૪. દવાઓ (Medications)	ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સોજો અને દુખાવો ઓછો કરવા માટે NSAIDs (જેમ કે ઇબુપ્રોફેન) લઈ શકાય.
૫. ફિઝિયોથેરાપી	દુખાવો ઓછો થયા પછી સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા સૂચવેલી કસરતો કરવી.
૬. સ્ટીરોઈડ ઈન્જેક્શન	જો દવાથી ફેર ન પડે તો ડોક્ટર ટેન્ડનની આસપાસ કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ (Corticosteroid) નું ઇન્જેક્શન આપી શકે છે, જે સોજો ઝડપથી દૂર કરે છે.
૭. સર્જરી (ઓપરેશન)	ખૂબ જ ગંભીર અને જૂના કિસ્સાઓમાં, જ્યાં કોઈ જ સારવાર કામ ન કરે, ત્યાં એક નાની સર્જરી કરીને ટેન્ડનના આવરણને ખોલી નાખવામાં આવે છે જેથી ટેન્ડન મુક્ત રીતે ફરી શકે.

બચાવ અને સુરક્ષિત ગેમિંગ માટેની ટિપ્સ

“પ્રિવેન્શન ઈઝ બેટર ધેન ક્યોર” – સારવાર કરતા સાવચેતી વધુ સારી છે. જો તમે ગેમર છો, તો તમારા હાથના સ્વાસ્થ્ય માટે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખો:

• 20-20-20 રૂલ અપનાવો: દર 20 મિનિટના ગેમિંગ પછી 20 સેકન્ડનો બ્રેક લો. આ સમય દરમિયાન કંટ્રોલર કે ફોન બાજુ પર મૂકી દો અને હાથને આરામ આપો.
• હાથ અને કાંડાની કસરત કરો (Stretching):
  • કાંડાને ગોળ ફેરવો (Wrist rotations).
  • આંગળીઓને પહોળી કરો અને પછી ટાઈટ મુઠ્ઠી વાળો. આવું ૧૦ વખત કરો.
  • એક હાથથી બીજા હાથની આંગળીઓને પાછળની તરફ હળવેથી ખેંચો (Wrist flexor stretch).
• તમારી પકડ (Grip) હળવી રાખો: ગેમ રમતી વખતે આપણે ઉત્તેજનામાં આવીને ફોન કે કંટ્રોલરને ખૂબ જ જોરથી પકડી લઈએ છીએ. જાણીજોઈને તમારી પકડ ઢીલી રાખવાનો પ્રયાસ કરો.
• ઓટો-ફાયર ફીચરનો ઉપયોગ કરો: ઘણી ગેમ્સમાં સતત ટેપ કરવાને બદલે ‘ઓટો-ફાયર’ કે ‘હોલ્ડ ટુ ફાયર’ નો વિકલ્પ હોય છે. અંગૂઠાને સતત ઘસવાથી બચવા આ ફીચર્સનો ઉપયોગ કરો.
• યોગ્ય મુદ્રા (Posture): કોમ્પ્યુટર ગેમર્સ માટે કીબોર્ડ અને માઉસ એવા સ્થાને હોવા જોઈએ જ્યાં તમારા કાંડા એકદમ સીધા (Neutral) રહે. કાંડાને ટેકો આપવા માટે વ્રિસ્ટ રેસ્ટ (Wrist rest) પેડનો ઉપયોગ કરો.

નિષ્કર્ષ

ગેમિંગ એ આજના સમયમાં મનોરંજન અને કરિયર બંને માટે એક મોટું પ્લેટફોર્મ છે. પરંતુ તેનાથી થતા શારીરિક નુકસાનને અવગણવું એ મોટી ભૂલ સાબિત થઈ શકે છે. ડી ક્વેરવેન ટેનોસિનોવાઇટિસ એ તમારા શરીર દ્વારા અપાતી એક ચેતવણી છે કે હવે આરામની જરૂર છે. જો તમને કાંડા કે અંગૂઠામાં સામાન્ય દુખાવો શરૂ થાય, તો તેને અવગણવાને બદલે તરત જ ગેમિંગ ઘટાડીને આરામ કરો અને જરૂર પડે તો ઓર્થોપેડિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો. સ્વસ્થ હાથ હશે તો જ તમે લાંબા સમય સુધી તમારી મનપસંદ ગેમ્સની મજા માણી શકશો.