હાડકાના ઓપરેશન પહેલા વજન ઘટાડવાથી (Weight Loss) સર્જરીના જોખમો કેવી રીતે ઘટે છે?
હાડકાં અથવા સાંધાના ઓપરેશન (જેમ કે ઘૂંટણ કે થાપાનું રિપ્લેસમેન્ટ) પહેલાં ડૉક્ટર્સ અવારનવાર વજન ઘટાડવાની સલાહ આપતા હોય છે. વજન ઘટાડવું સહેલું નથી, ખાસ કરીને જ્યારે સાંધાના અસહ્ય દુખાવાને કારણે હલનચલન પણ મુશ્કેલ હોય. પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન અને અસંખ્ય અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ઓપરેશન પહેલાં થોડું પણ વજન ઘટાડવાથી સર્જરી દરમિયાન અને ત્યારપછી આવનારા મોટા જોખમોને ઘણા ખરા અંશે ટાળી શકાય છે.
આ લેખમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે ઓપરેશન પહેલાં વજન ઘટાડવાથી સર્જરીના જોખમો કેવી રીતે ઘટે છે અને દર્દીને તેનાથી શું ફાયદા થાય છે.
૧. ઇન્ફેક્શન (ચેપ) નું જોખમ ઘટે છે
ઓપરેશન પછી સર્જરીવાળી જગ્યાએ ઇન્ફેક્શન થવું એ એક ગંભીર સમસ્યા છે. જે દર્દીઓનું વજન (ખાસ કરીને BMI – બોડી માસ ઇન્ડેક્સ ૪૦ થી વધુ) વધારે હોય છે, તેમના શરીરમાં ‘એડિપોઝ ટિશ્યુ’ (ચરબીના સ્તર) વધારે હોય છે.
- રક્ત પરિભ્રમણની સમસ્યા: ચરબીના આ સ્તરોમાં લોહીનું પરિભ્રમણ સામાન્ય સ્નાયુઓ કરતાં ઓછું હોય છે. આના કારણે ઓપરેશન પછી ઘાને રૂઝાવવા માટે જરૂરી ઓક્સિજન અને પોષક તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં પહોંચી શકતા નથી.
- ધીમી રૂઝ: ઘા રૂઝાવામાં સમય લાગવાને કારણે બેક્ટેરિયાને હુમલો કરવાનો મોકો મળી જાય છે. ઓપરેશન પહેલાં માત્ર ૫% થી ૧૦% વજન ઘટાડવાથી પણ ઘા ઝડપથી રૂઝાય છે અને ઇન્ફેક્શનનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.
૨. એનેસ્થેસિયા (બેભાન કરવાની પ્રક્રિયા) સંબંધિત જોખમોમાં ઘટાડો
કોઈપણ મોટા ઓપરેશન માટે દર્દીને એનેસ્થેસિયા આપવું પડે છે. વધુ વજન ધરાવતા દર્દીઓ માટે એનેસ્થેસિયા આપવું એ ડોક્ટરો માટે પણ એક મોટો પડકાર હોય છે:
- શ્વાસ લેવાની તકલીફ: ઓવરવેઇટ દર્દીઓમાં ઘણીવાર ‘ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ સ્લીપ એપ્નિયા’ (ઊંઘમાં શ્વાસ રૂંધાવો) ની સમસ્યા હોય છે. ઓપરેશન દરમિયાન કે પછી જ્યારે દર્દી બેભાન હોય, ત્યારે વેન્ટિલેટર કે ઓક્સિજન સપોર્ટ મેનેજ કરવો મુશ્કેલ બને છે.
- નસો શોધવામાં મુશ્કેલી: ચરબીના વધુ પડતા સ્તરને કારણે નસો (Veins) સરળતાથી મળતી નથી, જેથી ઇન્જેક્શન કે IV લાઇન આપવામાં મુશ્કેલી થાય છે. વજન ઓછું હોવાથી એનેસ્થેસિયાની પ્રક્રિયા એકદમ સુરક્ષિત અને સરળ બને છે.
૩. ઓપરેશનનો સમય અને સર્જિકલ જટિલતાઓ ઘટે છે
જ્યારે સર્જન ઓપરેશન કરે છે, ત્યારે વજન વધારે હોવાને કારણે સાંધા સુધી પહોંચવા માટે વધારે ઊંડો કટ (incision) મૂકવો પડે છે અને ચરબીના સ્તરો વચ્ચેથી રસ્તો કરવો પડે છે.
તબીબી સત્ય: સર્જરીનો સમય જેટલો લાંબો, જોખમ એટલું જ વધારે.
વધારે વજનના કારણે ઓપરેશનનો સમય (Operative Time) વધી જાય છે. લાંબા સમય સુધી સર્જરી ચાલવાથી દર્દીના શરીરમાંથી લોહી વધુ વહે છે (Blood loss) અને લાંબા સમય સુધી બેભાન રાખવા પડે છે. જો વજન નિયંત્રણમાં હોય તો સર્જન ખૂબ જ ચોકસાઈ પૂર્વક, ઓછા સમયમાં અને ઓછા લોહીના બગાડ સાથે ઓપરેશન પૂરું કરી શકે છે.
૪. લોહીના ગઠ્ઠા (Blood Clots) જામવાનું જોખમ ઓછું થાય છે
હાડકાના ઓપરેશન પછી દર્દીએ થોડા દિવસો આરામ કરવો પડે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન પગની નસોમાં લોહીના ગઠ્ઠા જામવાનું જોખમ (Deep Vein Thrombosis – DVT) ખૂબ વધી જાય છે.
જો આ ગઠ્ઠો લોહીના વહેણ સાથે ફેફસાં સુધી પહોંચી જાય, તો તેને ‘પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ’ (Pulmonary Embolism) કહેવાય છે, જે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. સ્થૂળતા અથવા વધુ વજન આ જોખમને બમણું કરે છે. વજન ઓછું હોવાથી ઓપરેશન પછી શરીરમાં લોહીનું ભ્રમણ સારું રહે છે અને ગઠ્ઠા થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે.
૫. નવો સાંધો લાંબો સમય ચાલે છે (Implant Longevity)
જો તમે ઘૂંટણ (Knee Replacement) કે થાપાનું (Hip Replacement) ઓપરેશન કરાવી રહ્યા છો, તો આ પોઇન્ટ સૌથી મહત્વનો છે. આપણા ઘૂંટણ પર આખા શરીરનું વજન આવતું હોય છે. વૈજ્ઞાનિક ગણતરી મુજબ, તમારા શરીરનું ૧ કિલો વજન વધે ત્યારે ઘૂંટણ પર ૪ કિલો જેટલું દબાણ વધે છે!
| વજનની સ્થિતિ | નકલી સાંધા (Implant) પર અસર | પુનઃ સર્જરી (Revision Surgery) નું જોખમ |
| વધારે વજન (Obese) | સાંધો ઝડપથી ઘસાય છે, ઢીલો પડી જાય છે અથવા પોતાની જગ્યાએથી ખસી (Dislocate) જાય છે. | ઘણું વધારે (આગામી થોડા વર્ષોમાં જ બીજી સર્જરી કરાવવી પડી શકે). |
| નિયંત્રિત વજન (Healthy Weight) | સાંધા પર ઓછું દબાણ આવતા તે ૧૫ થી ૨૦ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી સુરક્ષિત રહે છે. | નહિવત. |
૬. ઓપરેશન પછીની રિકવરી (Physiotherapy) ઝડપી બને છે
ઓપરેશન ગમે એટલું સારું થયું હોય, પણ જો દર્દી ઓપરેશન પછી જલ્દી બેઠો ન થઈ શકે તો સર્જરી અધૂરી ગણાય. સાંધાના ઓપરેશન પછી બીજા કે ત્રીજા દિવસથી જ ફિઝિયોથેરાપી (કસરત) શરૂ કરાવવામાં આવે છે.
- સરળ હલનચલન: વજન ઓછું હોવાને કારણે દર્દી વૉકર કે લાકડીના ટેકે સરળતાથી ઊભો થઈ શકે છે. તેના સ્નાયુઓ પર ઓછો લોડ આવે છે.
- હોસ્પિટલમાંથી વહેલી રજા: જે દર્દીઓ ઓપરેશન પહેલાં વજન ઘટાડે છે, તેમનો આત્મવિશ્વાસ વધારે હોય છે. તેઓ ઝડપથી ચાલતા થઈ જાય છે, જેથી તેમને હોસ્પિટલમાં લાંબો સમય રોકાવું પડતું નથી અને તેઓ જલ્દી ઘરે જઈ શકે છે.
ઓપરેશન પહેલાં વજન ઘટાડવા માટેની મહત્વની ટિપ્સ
ઘૂંટણ કે કમરના દુખાવા સાથે કસરત કરવી અશક્ય જેવી લાગે, પરંતુ ડાયેટ અને લાઈફસ્ટાઈલમાં ફેરફાર કરીને વજન ઘટાડી શકાય છે:
૧. ક્રેશ ડાયેટિંગ ન કરો: ઓપરેશનના થોડા મહિના પહેલાં સાવ ખાવાનું છોડી દેવું (Crash Diet) ખતરનાક છે. આનાથી શરીરમાં પ્રોટીન અને વિટામિન્સની ઉણપ સર્જાશે અને ઓપરેશન પછી ઘા રૂઝાશે નહીં.
૨. પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક લો: આહારમાં પનીર, કઠોળ, દાળ, દહીં જેવી વસ્તુઓ સામેલ કરો. પ્રોટીન સ્નાયુઓને મજબૂત રાખશે અને વજન ઘટાડવામાં મદદ કરશે.
૩. જોઇન્ટ-ફ્રેન્ડલી કસરતો: જમીન પર ચાલવાને બદલે અથવા દોડવાને બદલે સ્વિમિંગ (તરવું), હળવી સાયકલિંગ અથવા પાણીમાં કરવામાં આવતી કસરતો (Water exercises) કરો. આનાથી સાંધા પર વજન આવ્યા વગર કેલરી બર્ન થશે.
૪. મેડિકલ સુપરવિઝન: હંમેશાં તમારા ઓર્થોપેડિક સર્જન અને ડાયેટિશિયનની સલાહ લઈને જ વજન ઘટાડવાનો પ્લાન બનાવો.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
હાડકાના ઓપરેશન પહેલાં વજન ઘટાડવાનો અર્થ એ નથી કે તમારે એકદમ ઝીરો ફિગર કે પરફેક્ટ વજન મેળવી લેવાનું છે. તમારા હાલના વજનમાંથી માત્ર ૫ થી ૧૦ ટકાનો ઘટાડો પણ તમારી સર્જરીને અતિશય સુરક્ષિત બનાવી શકે છે. તે માત્ર ઓપરેશનના જોખમો જ નથી ઘટાડતું, પરંતુ ઓપરેશન પછી તમને એક નવું, પીડામુક્ત અને ગતિશીલ જીવન જીવવામાં મદદ કરે છે. તેથી, સર્જરીની ઉતાવળ કરવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ શરીરને પહેલાં તૈયાર કરવું એ જ બુદ્ધિમાની છે.
